Ëèòåðàòóðà Êå÷âà, êè÷óà, êå÷óà. Literatura Quechua
Uncategorized May 2nd, 2006
Ëèòåðàòóðà Êå÷âà, êè÷óà, êå÷óà
Literatura Quechua.
Mitos
Leokina Qhocha - adaptación y traducción
Leyendas
P’utusi Orqo - adaptación y traducción
Kachi - Gabi Claros Claros
Wari - adaptación y traducción
Thaqo - adaptación y traducción
Surimana - adaptación y traducción
Inkaj Munasqan - adaptación y traducción
Layqasqa Chhalana - adaptación y traducción
Sara Chojllu - adaptación y traducción
Para - adaptación y traducción
Inkawaqana - adaptación y traducción
Tanga Tanga - adaptación y traducción
Telesita - traducción de Fernando Mena
Wak’ayasqa Sipas - traducción
Cuentos
Qori Chujchita - Enriqueta Guzmán Salazár
Supaypaj Wawasnin - Enriqueta Guzmán Salazár
Atoj Antoño - anónimo
Kuntur - Florinda Martínez Morales
Chullpa Tullu - Gabi Claros Claros
Tiri - traducción
Jukumari - traducción
Duikwan Mitschawan - traducción
Lari-Lari - traducción
Ch’useqa - traducción
Tigre Runa - adaptación y traducción
Cuentos con moraleja
Llant’eroj Hachan - Prof. René Guillermo Romero Galarza
Wañuypatapi Chajra Runa - Prof. René Guillermo Romero Galarza
Kawsayninchik - Juan Revollo Valencia
Luqt’u Kayqa Allin - Juan Revollo Valencia
Testimonios
Qhoyas Llank’ay - Benjamín Ramírez
Tiay Prima - Delina Beér
Tata Pukara Fiesta - traducción
Relatos históricos
Malagüero - adaptación y traducción
Tumbez-Tunupa - Robert Beér
Ensayo
Campo Kausay - Robert Beér
Leokina Qhocha
Ecuador llajtapi machu runas willanku ajinata:
Manchay manchay ñaupa pachaspi, nin, karqa uj may chhikan katari; kay millana kataritaj llojsimorqa uj Leokina nisqa qhochamanta.
Noqanchej runastataj kay katareqa wacharqa. Wisanmanta llojsimorqanku warmis. Ñaupajta qharis llojsimorqanku, chaymanta warmis.
Kay kataritaj yachacherqa runasman chajrasta ruayta, chaki llank’anatapis ruacherqa. Warmismantaj jaywarqa Mama Ninata, umanchasqasninmantataj runasqa qallarerqanku wayramantawan paramantawan jark’akuyta ch’ujllaspi.
Uj p’unchaytataj, uj mana allin runas, mana allinkunata ruasqankumanta, phiñacherqanku kataritaqa; chaymantataj ruasqanmanta phiñakuspa qallarerqa runasta wañuchiyta chajrasninkuta t’ustiyta venenoyoj kirusninwan may chhikan manchay kallpayoj chupanwan ima, mayqenchus lliuj lliujjinalla karqa. Ayllustaj chinkarqa, chay runastataj pikunachus mana katarimanta ayqerikorqankuchu, sonqo nanayta katareqa wañucherqa.
Chaymantataj chay runasqa qhochamanta mañarqanku, jark’ananta. Mama Leokinataj, wawasninta khuyaspa, yanapayta mañarqa phuyusmanta wayrasmantawan. Uj manchay phiña maqanaku karqa; qhochaj yakusnin ch’urkuyakuspa t’impusarqa uj millana qhapariywan; chaymantataj kinraykunasmanta jich’akuspa vallesta p’ujrustawan junt’arqa…
Uj p’unchaytataj, phiña mayuswan lasoswanjinalla, manchay jatun phiña mayuswanqa Mama Leokina watarqa jatarikoj t’ustej wawanta, kataritaqa, chaymantataj thañikuspa p’amparqa chay katarinta wiñaypaj watasqata qhochaj ukhu pampapi. Manaña ujtawan runasta mikhunmanchu nitaj llajtasninkuta ujtawan t’ustinmanchu nispa. Tukuy allinpi kausankuman, ayllustaj jallp’ata llank’ayta atinkuman llamp’u sonqoyojta, wauqesjinalla, uj tataj wawasninjinalla nispa.
Chayrayku runas qhochasman t’inkasta jaywaj kanku, “mama qhocha” nispa, imaraykuchus chay qhochas phurmuyta atinkuman, chanta millay sajra uywasta rikhurichinkuman ima.
Vocabulario
millana - terrible
chaki llank’ana - arado de pie (sinón.: (quechua incáico) chaki tajlla)
umanchasqasninmanta - lit.: de sus consejos; siguiendo sus consejos
phiñakuspa - traduce “arrepentiendo”
venenoyoj - venenoso (sinón.: jampiyoj)
ch’urkuyapuy - encresparse
pujra - hondonada
jatarikuy - levantarse; sublevarse
allinpi kausay - vivir en paz
t’inka - regalo; aquí: ofrenda
phurmuy - rebosarse, desbordarse
fuente: Franklin Barriga Lopez - “Los mitos en la región andina: Ecuador.” (”Leoquina.”) 1984.
tijrarqa: Robert Beér.
P’UTUSI ORQO
Wiñay ñaupa wataspi, P’utúsi lugarpi ni uj llajta karqachu. Ch’usaj pampapi jatun P’utúsej orqollan pukarajina sayarej. Chakinpi, ichhuslla phutiyta maywej, kinraykunaspitaj wayraj ñañu waqaynillan uyarichikoj.
Chay ñaupa tiempospitaj, Inka runas kausaj kanku kay Bolivianchejpi.
Chanta, uj kuti uj jatun Inka kasqa, Wayna Qhapaj sutiyoj. Paytaj tukuy runaspata kamachejninku karqa.
Manchay qhapaj karqa; wasinpi chuwasnin, vasosnin, juch’uy kutanasnin ima qorimanta kasqa; qoriwan k’anchanchasqa tukuy imasnin wasinpi; kasqataj juch’uy runitas, qorimanta ruasqas, ayllusninman rijch’akoj.
Kay Inkataj manchayta guerranakunan karqa waj llajtaswan, Tawantinsuyu sutiyoj nacionnintinta jark’ananpaj.
Jinataj, guerranakoj jamusqanku Waraní runas montes ukhumanta. Chay P’utúsikama chayasqankutaj. Tukuy chaypi runasta millayta wañuchisarqanku, wasisninkuta laurachispa, tukuy imata t’ustispa.
Chaypachataj, Wayna Qhapaj waj ladopi kasasqa. Kay Waranispaj ruasqasninkumanta uyariytawankama, apurata soldadosninta tantarqa uj jatun ejersitupi. Chanta Waraniswan tinkukoj risqa. Chaypi, waraq’asninkuta silbachispa, fierota maqanakuspataj, Inkaj runasnin Waranista atipasqanku. Ayqechiytawankamaqa, uj jatun mikhuyta tukuy soldadosninpaj wakicherqa, chantataj takispa tususpa ancha kusisqas fiestata ruasqanku.
Jinamantataj, P’utúsi lugarpi kasaspa, Jatun Inkaqa P’utúsi orqota rikusqa.
Uj diataj, runas orqo qayllanmanta jamorqanku Inkawan parlaj. Chay runasqa “Ashqa qhoya qolqe tian chay orqopi.” nispa willarqanku. Chanta, chay ratopacha Wayna Qhapaj qhoya llank’ajkunata kacharqa orqoman.
Wichariytawankama, paykunaqa uyarerqanku uj jatun waqayta orqomanta llojsimusajta, orqontinta millayta kharkatichisajta: “Ama kay orqomanta qolqenta orqhonkichejchu, ujkunapaj jallch’asqa!” nisqa. Sustowan mancharikuspa, ayqesqanku Wayna Qhapajman willaj: “Uj waqay orqonchej ukhusninmanta p’utusan.” nispa.
Chay kutimantapacha, wiñaypaj, chay llajtanchej “P’utúsi” sutiwan sutichakorqa.
Qhepan wataspi, manaña Inkas kasajtinku, uj runa, Diego Wallpa sutiyoj, llamasninta michisarqa orqoj chakinpi. Mana qhawarinankama, uj llamanqa orqo pataman wicharisqa. Reparakuytawankamataj, qhepanta risasqa, llamanta mask’aspa chay pataspi, chaypitaj urmakusqa, urmakuspataj uj qewiñamanta jap’ikorqa … qewiñaqa q’alá llojsisqa, chay jallp’a urapitaj ujllapi rikhurisqa asqha qolqe.
Muspharikusqanpi, chaymantapacha kay Diego Wallpaqa qolqeta orqhoyta qallarerqa. Jina, casi uj watantinta llank’akuspa, qhapajman tukupusasqa.
Jinapi, uj waj runa kasqa, Wanka sutiyoj. Payqa Wallpaj chimpanpi tiakorqa. Sapa dia Wallpata risajta jamusajta rikuspa, chanta aswan sumaj kausayninta, aswan sumaj p’achasninta qhawapayaspa, moq’ewan taporqa Wallpata: “Maypitaj llank’akunki, chhikata qhapajyanaykipajri?” Wallpataj mana willayta munarqachu, chantataj uj dia Wanka Wallpataqa machaykuchisqa, chaypitaj Wallpa sut’inta willarqa qhoyanmanta.
Q’ayantintaj, Wallpa rikucherqa Wankaman qhoyanta. Uj qhoyatataj Wankamanqa qorerqa, paypaj qayllanpi, nerqataj: “Iskayninchej orqomanta partinakusunchej.”
Chanta Wankaqa, qhoyan mana asqha qolqeyoj kasqanta rikuspa, nerqa Wallpata: “Qhoyallaykipi llank’asunman purajmanta, asqhalla chaypi kanman iskayninchejpaj.” Nejtintaj, Wallpa “Manapuni!” nin. Jinamantataj, maqanakuspa, phiñanakorqanku.
Chaypacha, Wanka patroninman willakamusqa. Patronnintaj orqoman wicharispa, estakata churakaporqa chay qhoyasninkupi “Kunan kay qhoyas España runaspata!” nispa.
Chay kutimantapacha, asqha runas jamorqanku España nacionmanta, waj qhoyasta kicharej. Kay runastaj qhepakorqanku P’utúsi llajtapi, wasisninkutataj oqharicherqanku. Chayrayku chay llajtaqa ancha jatunman ancha qhapajman kutiporqa.
Manachus Wallpa qolqeta tarikunman karqa, P’utúsi uj juch’uy llajtitallaraj kanman, nitaj qhoya runas chaypi llank’ankumanchu karqa.
ICHA KAY PALABRASTA MANA REJSIWAJCHU:
pukara: - uj jatun cuartel, jatun perqasniyoj. llajtasta guerraspi jark’ananpaj.
maywiy: - “kuyuy” niyta munan.
kinray: - “ladera” niyta munan.
Inka runas: - ñaupa runas pischus Ecuador, Peru, Bolivia llajtaspi kausaj kanku.
Tawantinsuyu: - jiná sutikorqa tukuy Inkaspata nacionninku.
Waraní runas: - kay runas tiakunku Santa Cruz montes ukhupi. Ñaupa tiempospitaj ancha phiñamanta tukuy wakin llajtaswan guerrayaj kanku.
p’utuy: - “llojsimuy” niyta munan.
qewiña: - uj laya sach’ita.
España runas: - Kay runas, karu España sutiyoj llajtamanta chayamuspa, Inka runasta guerraspi atiparqanku. Chaymantataj mosoj kamachejkunaman, mosoj qhapajkunaman tukukorqanku; castellano rimaypi parlayta yachacherqanku.
VOCABULARIO SUPLEMENTARIO
kamachej - el que ejerce mando, jefe
kutana - piedra de moler; mortero, morterito
guerranakuy - (cast.) hacer la guerra (sinónimo: maqanakuy)
t’ustiy - arrasar, destrozar; desordenar
apurata - (cast.) presurosamente
waraq’a - honda (sinónimo: warak’a)
jatun mikhuy - banquete
waqay - voz (sinónimo: kunka)
kharkatitiy - temblar (sinónimo: khatatay)
ujkuna - otros (sinónimo: wajkuna)
sutichakuy - llamarse, ser llamado
muspharikusqanpi - soñando, delirando; en un delirio
qhawapayay - critiquizar
moq’e - envidia
qhapajyay - enriquecerse
-manta partinakuy - compartir algo, dividir entre dos o más (sinónimos: lak’inakuy, rak’inakuy)
purajmanta - entrambos
phiñanakuy - romper mutuamente relaciones amistosas
chay kutimantapacha - desde aquella vez
qhoya runa - minero
Kay cuentoj uj partesnin María Luisa Albaj libronmanta “Sonqoypi t’ikachasqay” (Potosí 1969) orqhokorqa. Waj partesnintataj ruarqa Robert Beér. Yanaparqanku: Benedicto Ajhuacho, Juan Mamani, Beatríz Tames, Nelsón Claros. Ruasqa: Taller Gráficopi Portales Wasipi, Qhochapampa, agosto killapi, 1982.
KACHI
Wiñay ñaupa pacha karqa iskay ayllus. Chay ayllusqa chejninakuspa kausaj kanku, mana ujnin ayllumanta ni ujnin aylluman riyta aterqankuchu; maqanakoj kanku, wañuchinakoj kanku uj jamojtinpis, ujnin ayllumanta ujman rejtinpis.
Sapa ayllupi karqa uj Kuraka; Chay Kurakankutaj churarqanku waj qhawadoresta pischus guardiasjina ayllus jawapi sayarqanku. Jinamantaqa ni pi llojsíy aterqachu.
Ujnin ayllupitajri kasqa uj sipaku. Payqa llojsiyta munarqa chay uj aylluman. Yachayta munarqataj imajtinchus mana riyta atisqankuta chay ladoman. Q’ala yachay munaj churakusqa. Paytaj onqosqa kasarqa, mana mikhúy munajchu ni imá. Astawan onqoykuspataj, nisqa: “Risaj chay uj aylluman.”
Jinataj, mana qhawajkuna rikunankupaj, q’alata laqheswan p’achallikun, q’omerllaman tukuspa. Inti yaykojtinkamataj, llojsin ayllunmanta, manchkuspa, manchikuspa. Llojsispataj, chayan chay ujnin chimpa aylluman.
Chayaytawankamaqa, uj chujllaman, uj paya warmejman yaykun. Chay warmejpitaj mikhunata qorinku sipakuman. Paytaj tukuy sonqowan mikhukun chay mikhunata, imaraykuchus kachiyoj karqa, paypaj ayllunpitaj mana kachi kasqachu, laq’allapuni karqa mikhunankoqa paypaj ayllunpi.
Chanta, mikhuytawan, p’unchaynintinta suyaytawantaj, “Ripusaj” nin “kay tutallataña, sino rikuwanqanku q’aya p’unchayta chayajteyqa. Kunan tutallaña ripunay tian.” nispaqa. Chanta ripunanpajña warmisitataqa nin: “Imajtintaj mikhunayki ancha misk’i?” Nejtenqa, “Kay kachi ajina misk’ichan mikhunata.” nispa kutichin warmisitaqa; qorintaj sipakoj t’impiyninpi uj chhika kachitaqa. Sipakutaj jap’ikun kachitaqa, chanta, graciasta qosqa, warmiman qorinñataj uj paypata kunkanpi warkhunanta.
Jina sipakoqa jampun ayllunman, qorisqa kachita apamuspa. Mana ni piman willanchu risqantaqa, ni papasusmanpis willanchu. Kachintataj pakaykun uj sach’a uraman. Chaymantaqa sapa dia orqhokamoj mikhunanpaj. Chuitallanman t’akaykoj. Allintataj mikhukoj. Mamanqa, t’ukuspa, “Imajtintaj jinata waway mikhunri,” nisqa “mana mikhúy atispaqa? Kunanqa allinyapusanña onqoyninmantapis.” nispa nin.
Chaymanta kachintaqa uj chhika ajina sapa dia sapa dia churakusqanpeqa, tukukapun kachenqa. Tukukapojtintaj manchay llakisqa kakorqa sipakoqa. Chay sach’a uraman rej waqamojjina, mañana kachiyojtachu mikhoj. Waj onqoywanñataj sipakoqa watej onqoykun. “Kunanqa watejmanta rillasajtaj chay aylluman.” nisqa.
Ajina watej p’achallikullantaj q’omer llaqheswan, risallarqataj. Pero kay kutipeqa risasqanpi, jap’inku qhawajkuna. Jap’inkutaj pusankutaj sipakuta Kurakaj wasinman. “Ajinata llojsisasqa ayllumanta.” willasqanku. Chay pachasqa wañuchej kanku pistachus ayllunmanta llojsej, jina wañuchinanku karqa sipakuta. Uj iskay diatawan wañuchinankukama, pusarqanku sipakuta, wasinpi wisq’anku. Chaypiraj mamanman nin: “Kachita qowanku achaypi.” nispa. “Achayman risarqani.” nispa nin.
Chay iskay diantintaj sipakoqa risarqa waqaj chay sach’a k’uchuman. Chaymanta, iskay dia junt’asqanpi, sut’iyayta, uj jatun tantakuypi, sipakotaqa wañuchipunku. Manaraj wañupuspataj, nisqa: “Munani p’ampawanaykichejta chay sach’a urapi.” Ajina chaymanpuni p’ampanku sipakutaqa.
Mamantaj sinchita llakikuspa wawanpaj wañupusqanmanta, rerqa waqaj chay sach’a uraman; chaypitaj milagrojina llojsimun: kachi! Achaymantapacha kachi tian chay llajtapi, rejsinkutaj kachita, mikhunku kachita chaymanta.
ICHA KAY PALABRASTA MANA REJSIWAJCHU:
“ayllu” - niyta munan uj “hacienda”, “comunidad”.
“kuraka” - niyta munan uj runa dirigentejina.
“chua” “chuita” - niyta munan uj “latu” (plato).
“warkhuna” - “collar” nisqa castellanopi.
VOCABULARIO SUPLEMENTARIO
qhawaj - guardia
laq’a - insípido (sinónimo: q’ayma)
tukuy sonqo(wan) - de buena gana, con gusto
misk’i - dulce; sabroso
misk’ichay - endulzar; hacer sabroso
t’impi - enfaldo
t’impiy - llevar en el enfaldo
jap’ikuy - recibir
graciasta qoy - (cast.) decir gracias
papasu - (cast.) papá
papasus - (cast.) padres
allinyapuy - recuperarse
watej - otra vez (sinónimo: watejmanta)
chay pachas(ta) - en esos tiempos
uj iskay diatawan - antes de que le maten dentro de dos días
wañuchinankukama
junt’ay - cumplir; repagar una deuda; llenar
tantakuy - reunión
Contado por Gabi Claros Claros. Yanaparqankutaj: Nelson Claros Claros, José Meneses Ovando, Robert Beér. Ruasqa: Taller Graficopi Portales Wasipi. Qhochapampa, noviembre killapi, 1982.
WARI
Wari Oruro pata pampapi tiakoj runaspaj uj jatun pachatatanku karqa, manchay unay pachaspi. Kay “Wari” sutitaj niyta munan “Kallpata”. Wareqa Mama Qhocha ladopi kaj Uru-Uru nisqa orqos ukhupi puñusarqa.
Waj pachatatankutaj karqa Inti sutiyoj. Uj pachataj Inteqa phiñakorqa Wariwan. Ajina karqa: Intej karqa uj warmi wawan, primerison, Intiwara sutiyoj. Kay Intiwarataj paqarin karqa. Uj p’unchayta, Intiwaraqa, k’achituta pukayaspa cielopi, rijch’arerqa, sumajta orqostawan tukuy pachatawan k’ancharispa. Chay k’anchayninwantaj Intiwaraqa manchay k’achituta Warita llusk’orej. Waritaj munarqa Intiwarata jap’ikuyta makisninwan. Kay makisnintaj karqa nina mayus nina orqomanta phuturimusqas, yana chinchi q’osñiyoj. Intiwarataj ayqeyta munarqa. Chaymantataj Inti tatanqa wawanta jark’akúy munarqa, Waritataj ninantinta orqo ukhuman wisq’aykorqa.
Chay qayllanpitaj tiakorqanku uj llamas michej runas. Kay llamas michej runastaj uj jatun ayllupi kausakorqanku. Kay aylloj sutenqa “Uru-Uru”. Kunanpitaj sutikun “Oruro” llajta. Kay Uru-Uru runastaj sumaj allinta Intita much’aj kanku, tukuy sonqonkuwan. Intipajtaj llamasta ñak’aj kanku. Sapa paqarintataj Inti llojsimojta napaykoj kanku makisninkuta pataman oqharispa, k’umuykukuspa, qonqorikuspa, misk’i takista takispa. Wasi punkusninkutaj qhawaj kanku Inti llojsimojta sumaj k’anchamoj Tata Intej sutinpi.
Chaykamatajri, Wari, ancha phiñasqa karqa Tata Inti wisq’anmanta; chaynejta Uru-Uru runasmanqa rerqa, tukuy ima sajratataj umacharqa paykunaman, “Amaña Intita much’aychejchu!” nispa, sajra umallikuykunasta umasninkuman sat’isqa, sajrasta mana cheqankunasta ruachispa. Tukuy cheqan ruayta wist’ucherqa, rak’iykunasta ujkunallaman chayachispa, “Valle jallp’as sumaj poqochej kay Uru-Uru jallp’as mana” nispa, runasta moq’echispa ch’ajwacherqa maqanakuchillarqataj. Chaymantataj manaña Uru-Urusqa Intita much’arqankuchu, manataj kamachisqasninta uyarerqankuñachu. Valle aqhatataj manchayta ujyaykorqanku, machasqasmanta mana allinkunasta ruaspa, moq’ewan chejniywan parlanakuspa. Jamp’atusta, ararankhasta, katarista, chhakastapis uywarqankutaj waj ayllusta layqanankupaj, kikin ayllumasisninkutawanpis, yawar masisninkutawanpis layqanankupaj, chaymanta layqaspa ujkunaj imasninkuta jap’ikuyta munallarqankutaj. Chaymanta paykuna ukhupi maqanakuyta qallarerqanku, mana umallikuspa chaywanqa usqhayta tukuchinakunankuta.
Chaypachataj, uj p’unchaypeqa, q’ala pachakuti qolpirasqa rikhurerqa, qhonqhonkunas, lliujlliujkunas sinchi wayrawan sinchi parawan chayamorqa. Chay pachakuti tukukojtintaj, uj manchay k’achitu k’uychi rikhurimorqa, cielotaj ujllata kicharikuspa, cielomantaqa llojsimusqa uj manchay k’achitu sipas; kay sipasqa yana chujchasniyoj, uj ñust’ajina p’achallisqa, ñust’a. Paywan khuska rikhurillarqankutaj tukuy chay kurakasqa Uru-Uru ayllumanta ayqejkuna sajra pacha qallarejtin.
Chay ñust’ataj waj parlayta parlaj – sumaj misk’i kay parlay; kay parlaytaj qheshwa simi karqa. Kay ñust’aqa yachacherqa qheshwa siminta Uru-Uru runasman. Kay qheshwa parlayninpitaj Uru-Urusta rimarqa mana allin kausayninkumanta, sajra ruasqasninkumanta, cheqanyacherqa q’ala kausayninkuta, yuyarichispa paykunaman imayna kusisqaschus ñaupajta kausasqankuta, wawa sonqoyoj kasparaj, mana chejninakusparaj, nitaj sajra ruaykunasta yachasparaj. Ñaupaj chinkasqa cheqan kausayninkuta yuyaricherqa; “Allin kausayman kutiychej!” nispa nerqa paykunata, “Allin kausaymanpis allin munakuymanpis kutiychej!” nerqa.
Nisqasninta uyarispataj, Uru-Urusqa sajra ruaykunasninkuta qonqayta munarqanku. Ujtawantaj sumaj kausayqa kutimorqa. Intitaj ñaupaj jatun kayninman kutirerqa Uru-Uruspaj sonqonkupi.
Waritaj anchata phiñakorqa. “Kutichisaj” nispa, “Uru-Urusta tukuchisaj” nispa, uj manchay jatun katarita, uj wasej chhikanqa, Uru-Urusman kachamorqa, paykunata mikhukapoj. Uru-Urustaj, mana jark’akuyta atispa, mancharisqas, rikorqanku aylloj uranejninmanta yaykumojta, qhatatikusajta chay may chhikan kataritaqa. Tukuytaj ayqererqanku. Ayqerisajtinkutaj, uj pi ñust’ata wajyamorqa. Chaypitaj rikhurimorqa chay ñust’aqa, katariman qayllarimuytawan, uj laurasaj espadanwan q’ala iskaypi k’utorqa chay kataritaqa. Kataritaj rumiman tukorqa.
Chayta rikuspataj, chaymantaqa, Wari patanejmanta uj may chhikan jatun mama jamp’atuta kachamorqa Uru-Urusmanqa, “Uru-Urusta oqoykuchun” nispa. Ujtawantaj ñust’a rikhurimorqa; Uru-Uru aylloj pata orqosninnejpi sayarqa. “Kanka Chaki” nisqa orqo patamantataj uj jatun rumita waraq’anwan chhoqarqa jamp’atoj siminman. Chaywan wañorqa jamp’atoqa, rumiman tukuspallataj.
Manchay phiñasqapuneqa Wari uj manchay jatun ararankhatañataj kachamorqa. Kaytaj Muruq’u Qalamanta suchukamuspa, jatun chupanwan orqostapis jasut’erqa. Jina kajtinpis, ñust’aqa, paywan tinkukamuytawan, chay jatun ararankhaj umanta ujllamanta qolurparqa. Chanta Cala Calapitaj, Oruro qayllapi, kasan uj qhocha; chay qhochaj yakuntaj sapa p’unchay uj horapi pukayan: chayqa ararankhaj yawarnin, ninkutaj. Qhocha ruasqa ararankhaj yawarninmanta.
Chay tukuymantataj may chhika jatun chhakas llojsimorqanku wañusqa ararankhaj umanmanta. Chay mana yupáy atina chhakastaj uj jatun moqota ruarqanku Uru-Uru pampapi mast’asqata. Ajinatarí Uru-Uru aylluta q’ala chinkachiyta munarqanku. Ñust’ataj, waraq’anta muyuchispa tukuy chay chhakasta t’iu t’iuman tukucherqa; ararankhaj puchusnintapis rumiman tukuchillarqataj.
Kunan p’unchaykunakamataj, Wari, orqospaj ukhunpi pakasqa, mayninpijinalla qhaparimun, orqosmanta phiña ninanta cieloman kachamullantaj, chay orqosmanta wijch’usqa ninawantaj sumajta kachamuspa, Intiwan atipanakuytapuni munan.
Chay qhespichej Ñust’ataj wakinkuna “Virgen del Socavón” wakinkunataj Pachamama kasqanta ninku. Ujtawantaj rikhurimorqa Españoles chayamojtinku, ujtawan Intita yanapaj.
VOCABULARIO
pata pampa - altiplano
pachatata - dios
Intiwara (aymara) - aurora
primeriso - primogénito
llusk’oriy - acariciar
nina mayu (neol.) - río de lava
nina orqo (neol.) - volcán
yana chinchi - negro retinto
much’ay - adorar, venerar
ñak’ay - matar un animal (aquí: sacrificar)
uma sat’iy - pervertir
rak’iy - repartimiento
kamachisqa - ley
uyariy - oir; obedecer
ararankha - lagarto
chhaka - hormiga grande
pachakuti - cataclismo
qolpirasqa - revuelto
ñust’a - princesa
simi - lengua, idioma
cheqanyachiy - enderezar
wawa sonqo - inocente
kutichiy - vengarse
may chhikan jatun mama - enorme
jasut’iy - latigar
chay tukuymanta - finalmente
fuentes: Cáceres Romero, Adolfo - “Nueva historia de la literatura boliviana. Tomo I: Literaturas aborígenes. Los Amigos del Libro. 1987.
tejrarqa: Robert Beér.
yanaparqa: Delina Beér. 2002.
THAQO
Inka pacha karqa. Chay pachapitaj qheshwa runas tukuy Tawantinsuyupi aswan jatun kaj pachatatankuta Wiraqhochata much’aj kanku. Jinallatataj Intita, ch’askasta, qhonqhonkunasta, killata, jallp’atapis much’aj kanku.
Jallp’atataj paykuna sutichaj kanku Pachamama nispa. Paymantaj chimpaj kanku mañakoj asqha chajra poqoykunasta poqochinankupaj; ajinatataj mañakullajtaj kanku tukuy ima ruasqasninkupi yanapananpaj, asqha uywasta jap’íy atinankupaj cazapi, onqoykunasta karunchananpaj, mana chiri wayra kananpaj nitaj kamanchaka kananpaj, tukuy mana allinkunasta karunchinanpaj.
Pachamamaj sutinpitaj ruaj kanku apachetasta yan kantuspi. Kay apachetasta ruaj kanku asqha rumista qotoykuspa tauqaj kanku jatun sayaj atisqankujina. Tukuy purejkunawan arrieroswan kay apachetasta rikuspaqa qonqorikuspa much’aj kanku Pachamamata. Kay apachetaspitaj churaj kanku kokata, sumaj mikhunasta ujyanasta ima, Pachamama jark’ananpaj tukuy mana allinkunamanta, yachaspa Pachamama yanapananta. Sumaj ususninkuta yuyarispa, chaykamaqa qheshwa runas mana qonqaporqankuchu imaynatachus pachatatasninkupaj ruanankuta kasqankuta.
Chaymanta chayamorqa uj pacha, maypachachus asqha poqoykunasta orqoj kanku sapa chajramanta, sumaj jatuchej sumaj ashqa sara, sumaj jatuchej sumaj ashqa ima poqoyllapis tukuynejtari. Chaypitaj tumpamán tumpa qhellaman tukuporqanku kay runas qonqaymantaj churasqanku kay pachatatas kamachisqasninkuta. Pisimanta pisitaj llank’anasninkuta saqerparerqanku, qhellasman tukupusqanku.
Wijch’ullarqankutaj chay sumaj poqoj mikhunataqa; chay sumaj chojlluswantaj aqhallata ruarqanku, may chhika asqha p’uñusta junt’achispa, ni jayk’aj rikukojjinaqa.
Q’ala qhariswan warmiswan aqha ujyanaman qokaporqanku. Paykunataj yuyayninkú chinkachispa ujllanaman mikhunamanpis qopukorqanku. Ajinatataj tusullaj kanku mana sayk’uspa mana samarispa.
Trojestaj junt’asqa karqanku, tukuy mikhunasniyoj karqanku; nitaj ni pi umachakorqachu trojes tukukapunanta. Kay sajra kausayninkutaj mana sayk’uyniyoj karqa. Nitaj ni pi aterqachu yuyayninkuman kutichiyta, cheqan kausayman kutinankupaj. Tarpuy pachataj chayamorqa, nitaj ni pi umallikusqachu tarpunasninkumanta, sumaj mit’a kananpaj.
Intitaj phiñakorqa Pachamamata qonqasqankumanta, chaymantataj paykunata ñak’ariyman churayta munarqa. Inteqa manchay sinchita k’ancharerqa, q’ala mayusta qhochasta ch’akichinankama. Chaymantataj jallp’aqa q’ala ch’akiman tukuporqa. Q’ala sach’aspis qomer llaqhesninkuta t’akakorqanku t’ikasninkutapis t’akarqanku. Q’ala sach’a k’ajllas q’ala qawirasqas lliuwi lliuwilla karqanku.
Chay trojesninkupitaj mikhunaqa karqaraj, p’uñuspitaj aqha kallarqataj. Ima dakunman karqa paykunataqa mayuspis qhochaspis ch’akirasqas kasqanmantaqa? Aqha mana tukunankama, kusiyninkupis mana tukukullarqatajchu.
Chaymantataj uj p’unchay chayamorqa maypachachus q’ala trojeswan p’uñuswan ch’usajman tukupusqanku. Mikhunaqa pisipayta qallarerqataj, rikhurimullarqataj yarqhaywan llakiywan.
Chaypitaj runasqa as cheqanchakorqanku; “Watejmanta chajrasninchejta llank’asunchej tarpusunchejtaj” nispa nerqanku. Intej ñak’achiynintaj manaraj tukukorqachu; jallp’ataj aswan ch’akitaj y chojrutaj; mana llank’achikorqachu llank’anasninkuwan. Ajinatataj mana atikorqachu ni ima mujú tarpukuyta. Q’ala ñak’ariykuna y phutiykuna rikukorqa chay llajtapi, maypichus kay llajtaqa qonqayman churarqa cheqan kausayninta.
Q’ala uywaspis tullusman ch’uchalisman tukorqanku. Llullapijina chay ch’aki ch’onqarasqa jallp’asman tukuporqa maypichus ñaupajta qhallalla t’ikarisqa karqa.
Mana juchayoj wawastaj tatasninkoj juchankurayku tullustaj ch’uchalistaj yarqhasqastaj phawaj ñawisniyoj rikukorqanku; simisnillankuta kicharej kanku mikhunata mañakullankupaj; aswan ch’uchalitusnintaj wañuporqanku mana ni pi yanapayta atejtinku.
Intitaj sinchí k’ancharqa. Uj rumi wasimantataj chay llajtapi uj warmi llojsimorqa usqhayta purispa qhaparispa. Paytaj karqa Urpila, pichus yuyayninta chinkachikorqa wawasnin yarqhaymantataj ch’akimantataj wañuypatapi kasqankurayku. Q’ala sonqon nanasqa y ñak’arisqa juchasninkumanta, p’enqachikuspa Intitawan Pachamamatawan qonqasqanmanta, wayrajina chayarqa ñaupaj kaj apachetaman, Pachamamata jark’ananpaj mañakoj. Ajinapitaj pay jaywarikorqa puchoj akullikuntawan lliujtantawan.
Apachetaman chayaspataj, mana kallpayoj mañarikúy qallarerqa:
“Pachamama, Pachamama, kusiya…, kusiya…” nispa.
Qhaparispa waqarqa Pachamamaj apachetan ñaupaqenpi; “Cheqanchakusaj.” nispa mañakorqa.
Q’ala sayk’usqa mana kallpayoj pampapi chukuykorqa, uj sach’a sikiman atiyukorqa. Kay sach’aj k’ajllasnintaj runaj makisninjina k’uyunakorqa chay patapi. Chhikan sayk’usqanpi mana kallpayoj kasqanpi kumuykuspa puñurparqa.
Sumaj k’achitutataj mosqokorqa. Kay mosqoypitaj Pachamama llakiyninta rikuspa chimpaykorqa. Pachamamaj sumaj atiyninwan nerqa:
“Ama llakikuychu, warmi. Runastaj wanachikunku; qanjinataj paykunaqa juchasninkumanta qhella kayninkumanta sonqonku nanachikunku; runastaj kay llajtapi k’acha kausayninkuman kutenqanku mayqenchus cheqan. Kausaytaj qhallallarerqa poqoykunasninta apamuspa. Rijch’arispataj makisniykita kicharispa jap’ikuy kay sach’a poqoy t’akakamojtin.
Wawasniykitaj wajkunaj wawasnin ima mikhuchunku kay poqoykunasta, imaraykuchus kay poqoywanqa yarqhayninkutawan ch’akinkutawan sajsachikonqanku. Sonqoykitaj cheqanman churakusqanrayku Tata Inti kay milagrota ruan qanpaj.”
Rijch’ariytawantaj, Urpilaqa “wañusqasina kasani” nisqa, imaraykuchus jallp’a kikillanpi kasqa, chay mosqoyninpi rikusqasnintaj mana sut’inpichu kasqa. Paytaj rijch’arispaqa umallikorqa mosqoylla kasqanta. Chaymantataj yuyarikorqa chay sach’amanta imamantachus Pachamama parlarqa.
Chaymantataj payqa qhawarqa ch’aki sach’a patata: Pachamamaj nisqanmanjina sach’a poqoykunasqa chaypi kasarqanku. Chaywantaj kallpachakuspa, sayarerqa t’iperqataj makisnin junt’ata.
Chaymantataj llajtaman apurata rerqa, tukuymantaj willarqa chay llajtapi Pachamamaj rikhurisqanta, tukuytaj rerqanku chay sach’a poqoykunasta mask’aj; Urpilataj wawasninmanqa rak’erqa chay Pachamamaj sach’aj poqoykunasta qosqasninta.
Chaymantapachataj qheshwa runasqa kausayman kutirerqanku, chaymantataj chay sach’ata “wak’a sach’ata” nispa much’aj kanku. Chay p’unchaymantapachataj chay sach’aqa paykunaman qorqa tukuy mikhunankutawan ujyanankutawan.
Chay sach’ajqa sutin “Thaqo”; mana para kajtintaj, q’ala uywaspis chay sach’a poqoyllawan kausaj kanku.
VOCABULARIO
pachatata - dios
much’ay - besar; adorar, venerar
apacheta - altar hecho de piedras amontonadas ubicado generalmente en las puertas de montaña
jatun sayaj atisqankutajina - tan alto que pudieran
purej - viajero
usu (castellano) - uso, costumbre
kamachisqa - ley, mandamento
p’uñu - cántaro grande de boca angosta
troje - depósito de comidas
mit’a - cosecha (aunque principalmente de la coca)
ñak’ariyman churay - castigar
sach’a k’ajlla - rama
qawiy - asolearse
lliuwi lliuwi - flojo, fláccido
cheqanchakuy - enmendarse
qonqoyman churay - olvidar
llullapijina - parecer mentira
qhallalla - lozano, reverdecido
phawaj ñawisniyoj - con los ojos desorbitados
usqhayta puriy - correr (corriy)
yuyayta chinkachikuy - enloquecerse
sonqon nanasqa - arrepentido
sonqo nanachikuy - arrepentirse
fuentes: “La Leyenda del Algarrobo”, leyenda recopilada por Leonor Lorda Parellón en el libro “Mitos y leyendas ancestrales”.
tejrarqa: Robert Beér.
yanaparqa: Delina Beér. 2003.
SURIMANA
Ancha unaypacha karqa, nin, orqo Akhamanej chakinpi, Callawaya cheqankupi, uj Mallku, Rumisonqo sutiyoj. Kay Inka, Mallku manchay sajra sonqo karqa, tukuyta manchachej, chejnisqataj karqa. Manapuni khuyayniyojchu payqa. Paypatataj karqa uj ancha k’achitu warmi wawan, Surimana sutiyoj. Tukuytaj munakorqanku kay warmi wawantaqa. Ashqa Mallkuswan Kurakaswantaj mañarqanku kasqa paywan yananchakuyta, manataj pay munasqachu ni mayqentapis.
Akhamanipitaj kausarqa uj wayna Walaychu sutiyoj; mana yachakorqachu pikunachus tatasnin kasqankuta; chayraykutaj nerqankoqa tatan Inti, maman Killa kasqankuta. Yachallarqataj qenataqa sumajta waqachiyta, ancha sumaj yarawistataj umallikullarqatajpis.
Uj p’unchaypitaj, Walaychu Mallkoj papa chajranta llank’asajtenqa, rikhurimorqa Surimanaqa, tukuypaj sumaj munasqanku; chaymantataj Walaychumanqa qayllaykuspa taporqa:
“Niway, Walaychu, kay jallp’amantachu kanki, karu jallp’amantachus kanki?” nispa.
Kutichillarqataj: “Kay jallp’amanta kaneqa; kusisqataj kani kasqaymanta; imallatapis kamachisqaykita, ruasaj.” nispa.
Surimanataj kuticherqa munakuywanqa: “Walej, munani q’aya p’unchay kunantajina kay kikin cheqamanqa jamunaykita, uj ruanata qosqayki; mana yachanichu sichus junt’ayta atiwajchus manachus.” nispa.
“Orqota kuyuchinay kajtinpis, ruarpusqayki, k’acha Ñust’a, imaraykuchus atiyneyqa yapakonqa sapa k’achitu kasqaykimanta yuyarejteyqa.” nispa waynaqa kuticherqa.
Ajinatataj Akhamanipeqa kasqanku ni jayk’ajjina chay iskay munakojkuna, ujnin wajcha ujnintaj qhapajqa. Chaymantapachataj, ashqa kutislla inti paqarejtin yaykojtintaj, killataj cielonta purejtintaj, killayoj ch’isispi Rumisonqoj qhapaj wasinpaj qayllanpi rikukorkanku iskayninku munajkuna, kusisqas, munanakuspa purisaj.
Uj pachamantataj chaymanta Usipala yatiri willasqa Inkamanqa, wawan Walaychuta munakusqanta; Walaychu wajchalla kajtenqa, Rumisonqoqa sinchita phiñakorqa; manchay sajra parlaykunasta nerqa, “Waway qhencha” nerqa. Phiñakusqanpitaj “Wañuchiychej iskayninkuta” nispa kamacherqa, qhepanpitaj “Walaychulla wañuchun” nispa nerqa.
Walaychutataj jap’icherqa, wataywasimantaj wisq’acherqa; chaypitaj mana mikhunás qorqankuchu, makisninta chakisnintawan watallarqankutaj.
Surimanari, munasqan watasqa kasqanta yachaspa, kausayninta qonqaspa, wataywasi ukhuman yaykorqa, watanasninta phaskaspa, Walaychuta kacharerqa.
Surimana “Ayqenayki tian” nejtintaj, “Mana ayqesajchu” nerqa “imaraykuchus kay ruasqaykeqa mana walejchu iskayninchejpaj; sutiykiwan sutiywan ch’ich’ichasqa rikhurenqa; antis wañuchikuyman, ajinata Mallkoj kamachisqanta mana allin kasqanta rikuchisaj.”
Ajinallatataj, paqarejtenqa, Surimanaj t’ipananta jap’erqa, chaywantaj payllataj kunkanta t’ojsispa wañuchikorqa. Qhepa parlaynintaj manaraj wañusaspa karqa:
“Surimana, noqa wañusani Pachamamajina rikusqa kanaykipaj; mana unaypitaj tinkunakusun Achachilaspaj janajpachankupi.” nispa.
Chay Walaychoj wañupusqanmantataj anchata waqarqanku tukuy Akhamani runasqa, imaraykuchus Walaychoqa anchata tukuy runasta yanaparqa chajra llank’aykunasninkupi llaki kausaykunasninkupi.
Chaymantataj waynaswan machuswantaj “noqa apasaj” nispa sapa ujqa munarqa Walaychoj ayanta apaysiyta; chaypachataj, apachitaman p’ampaj apojtinkupacha, rikhurisqa Pikiñawi sutiyoj paya warmeqa, ansaqespa anchataj llakikuspa. Payri tukuy p’ampakuman rejkunata sayacherqa, qhaparispa:
“Ay, Walaychu, ñust’a K’illimaj wawan, juchasniyta pampachariy, mana cheqan parlasqayta pichus mamayki kasqanta. Janajpacha ñak’arichiwachun, imaraykuchus pakarqani uj ñust’aj wawan kasqaykita.”
Pikiñawej willasqantaj jatun llaki Akhamani runaspaj karqa. Mallkutaj, tukuy imata yachaytawantaj, kamacherqa Pikiñawitaqa wañuchinankuta, Inkaman mana sut’inta parlasqanmanta. Chay qhepantataj kamachillarqataj Walaychoj ayantaqa Surimanaj papa chajraj chaupinpi p’ampanankuta; pay kayta kamacherqa allin rijch’ananrayku kay ñust’a wawanman.
Kamachisqanmanjinataj ruakorqa; p’ampasqanpaj patapitaj uj rumi qotuqa sayarqa, mana chay jallp’ayojkuna qonqapunankupaj chaypi Inka Walaychu p’ampasqanta, pichus kausayninpi anchatataj yanaparqa wajcha llank’ajkunata, paykunatataj sumaj munakullajtaj.
Chaymantataj sapa p’unchayta Surimana rej munasqanpaj p’ampakusqan patanpi waqaj; llakiynenqa mana tukukuyniyoj karqa, kausayninta p’unchaymanta p’unchay usuchispa; campoj ch’innejkunamantaj rej yana yuyaykunasninman yaykukoj. Mana Pachaqamanpi jatun diosninkupeqa creerqañachu; “Pachaqaman kaspaqa mana chhika phutiyta noqamanqa apachimunmanchu karqa” umachakorqa. Mana mikhuyllatapis munajchu; ashqa kutistataj yuyayninta chinkachin; ajinatataj mana tukukuyniyojta jik’un jik’unta waqarqa; chaymantataj chay chhika waqasqanmanta sayk’ukuytawan, mana yuyaspalla pampaman urmaykun.
Manataj wiñaypaj ajinataqa kausanmanchu. Chaypachataj, mana iskaychakuspalla, Laphala sutiyoj ancha millay sayasqa chhanqa patanman rerqa; chay chhanqa patamantataj papa chajranta qhawarerqaraj; chaymantataj umanta sumaj k’acha llijllanwanqa p’intuyukuspa chay chhanqa patamanta wijch’uykukorqa; chhanqa patamantataj chheqorakuspa chheqorakuspa pampaman wañusqa chayarqa.
Rumisonqotaj, chayta yachaytawankamaqa, q’ala kausayninmanta aswan jatun llakikuypi rikukorqa; kay llakiyninpitaj manchay sinchita waqarqa. Chaymantataj wawanpaj ayanta Walaychoj p’ampakusqanman p’ampacherqa; ajinamantataj ñust’aj munasqanta ruacherqa, ñust’a manaraj wañusaspaqa ajinataqa nejtin.
Uj pacha pasaytawantaj, poqoy mit’aqa chayarqa; Surimanaj chajranpitaj rikhurerqa uj mosoj laya papa, mana rejsisqarajchu, kay papataj manchay pillmi misk’i karqa. Rumisonqotaj, sapa chay papata llujchispa, waqayta qallarej; jatun llakiyninpitaj nerqa:
“Kay papaqa wak’ita, imaraykuchus waway Surimana chaypi kasqan. Ajinatataj mosqoypijina kayqa kasan.” nispa.
Kay tukuy ima kasqanmantataj, kay Rumisonqo manchay sumaj k’acha runaman tukuporqa; chay tukuy ima ruasqasninmantataj payqa manchayta sonqonta nanachikorqa. Paytaj kacharqa tukuy chaskista tukuy suyupi yachachinankupaj chay qhapaj wasinpaj punkusnin kicharisqas kasqanta tukuy wajcha runaspaj, tukuytaj paywan khuska mikhunankupaj ujyanankupaj. Kay wajchastataj p’achallicherqa qhapaj wasinmanta mosoj p’achaswan. Kay tukuy imataj ruakorqa Ñust’a Surimana yuyayninpi.
Chaymantataj nerqa: “Amañataj kaymantapacha Rumisonqo sutikusajchu, antismá Wawasonqo sutikusaj.” nispa.
Kay willayqa nin kay Mallku ashqa watasta kausasqanta, chantataj uj sumaj khuyaj sonqoman tukuporqa; ajinatataj tukuy runaswan munachikorqa, sumaj qhawasqataj wañupuspa.
VOCABULARIO
mallku - príncipe, jefe aymara
kuraka - jefe incáico
yarawi - categoría de música incáica melacólica
cheqa - lugar
yatiri - sabio
wataywasi - cárcel
t’ipana - aguja grande para prender la manta
Achachila - dios tutelar que habita un cerro (en regiones aymaras)
janajpacha - cielo religioso
pampachay - perdonar
qotu - montón (sinónimos: tauqa, qollu)
usuchiy - desperdiciar; hacer sufrir
Pachaqaman - dios de los callawayas
chhanqa - risco peñascoso
p’intuy - envolver (sinónimos: mayt’uy, sukuy)
chheqorakuy - tropezarse; dar tumbos
pacha - tiempo
poqoy mit’a - época fructífera, tiempo de cosecha
pillmi - harinoso (sinónimo: jak’u)
wak’a, wak’ita - ídolo de índole natural de los incas; sagrado
sonqota nanachikuy(-manta) - arrepentirse ( de)
willay - cuento, relato
fuente: Enrique Oblitas Poblete – “Cultura Callawaya”. 1963.
tejrarqa: Robert Beér.
yanaparqa: Delina Beér. 2004.
INKAJ MUNASQAN
Laqha laqha ch’isi karqa, ñaupa pachaspi. Chay ch’isitaj cielopi phuyus q’ala qotusqa karqanku; chay qotusqa phuyusmantataj jallp’amanri q’alata lliuj lliuj liphipayasarqanku; kay lliuj lliujkunataj ima sincha qhonqhonkunawan rumi chankastapis pampachanman karqa. Chay ñaupapachaspitaj Churukhella orqo patapi karqa uj inkaspaj altarninku, chay kikinpitaj kallarqataj uj rumi maypichus Inti mayllakorqa. Chay rumitaj manchay munasqa much’asqa karqa, nin. Churukhella orqoj uranpitaj rikukorqa ñaupapacha Chukichaka llajta, Charkas nisqa runaspaj jatun llajtanku. Chay unayñaupataqa Chukichakata kamacherqanku Inkas. Chay Churukhella nisqa orqomantataj, chay chhika manchay lliuj lliujkunas qhon qhonkunas kasajtin, Chukisaka llajtaman rerqa uj runa.
Uj link’u link’u yanninta purispa, chinkarispa rikhurispa kamanchakas ukhupi, urmasaj lliuj lliujkunas chaupinta, uraykusarqa chay runaqa, punchun sinchi wayrawan laphapasajtin. Chay runa Inka runa, machu Inka runa, jatun Qosqomanta karqa. Kay Inka runaqa karqa kuraj wilaqata chay Chukisaka llajtamanta. Chay runataj, chay wilaqata nisqaqa, uj juch’uy sap’ata makinpi apasarqa.
Chaymanta, chay runa chayan Chukichaka llajta chaupinman, rerqa llajtaj chimpa ladunman, maypichus uj manchay jatun wasi sayasarqa. Chay jatun wasitaj uj Inkaspaj Qhapaj Wasinku karqa. Chaypi tiakorqa Qori Qhapaj sutiyoj jatun Inkaqa, pichus Chukichaka runasta kamacherqa wauqen tukuypata aswan jatun Inkaj sutinpi.
Wilaqatataj, chay jatun wasiman yaykuytawan, ñust’as, yatiris, amaut’as chaupinta puriytawan, uj rumimanta wicharinata wasariytawankamataj, uj juch’uy wasimanña yaykorqa, maypichus Jatun Inka kamachejnin kasarqa; chay wasej pisi k’anchayniyojninpitaj Qori Qhapajpaj ñaupaqenman churakorqa, pampapi qonqorikuspa, phiña ñawiswan qhawasajtaj. Inkataj mana suyarqachu kay wilaqataj phiñakusqanta.
“Jatun Inka” ansaqekuspa wilaqata nerqa “Churukhella orqomanta uraykuni kay ch’isita, ancha karuta purispa, pachatata Wiraqochataj sinchita phiñakorqa noqanchejwan lliuj lliujninkunata phaskarispa. Noqa jamuni qanpaj nisqayki junt’achikunanpaj. Qanqa uj Inkaspaj wawan kanki: Uyariway! Qanqa simiykita qorqanki, uj ch’isi, uj sipasman … Chay simiykita qosajtiykitaj, Killa rikorqa, pichus sumaj munakojkunata jark’akoj, mana sumaj munakojkunata sajra animuswan ñak’arichin.” nispa.
“Mayqen simiymantataj qan parlasqanki, mayqen nisqaymantataj? Noqaqa may chhika kutista simiyta qoni. Mayqenmantataj qan parlasqanki, allin Rumi Makiy, munasqay wilaqatay, qanqa jatun pachatata Wiraqochaj pakasqasninta yachaj?”
“Yuyariy, tata Inka … noqa yuyarinaykita mañayki.”
“Usqhayta parlay, runa! Imata munanki noqamanta? Tataypaj kamachisqasninta noqa ruasani. Parlariy kunanqa sut’ita! Mana rikunki qhiputa makisniypi? Mana rikunki ñawisniy sayk’usqas kasqanta chay chhika ruasqaymanta?”
“Ruasasqaykita, Inka, rikuniña; chay ruayniykiwanqa qhenchata chayachimunki Inkaj runasninman. Kunantaj ima llullatachus parlasqanki?”
“Ima!” nerqataj Qori Qhapaj phiñasqa, “Imata mask’asanki, khuru runa? Imatataj nisankipis? Qanqa qonqáy munasqanki Chukichaka Jatun Kurakaj wasinpi kasqaykita!”
“Ama phiñakuychu, tata Inka.” nispa nerqa kay amaut’aqa cheqanta Qori Qhapaj uyanpi qhawaspa; chaymanta, kunkachakuspa, nerqa: “Suyariy, thañikuy, chaymanta noqa yanapasqayki, imaraykuchus qanqa qonqoyman churanki chay simi qosqaykita. Chayraykutaj qanqa mana allinpichu kanki. Suyariy. Allinta uyariway, Intej Wawan.”
Chaymantataj juch’uy kunkawan nerqa:
“Uj ch’isi, chunka ujniyoj killas pasasqastawan, chay patapi, Inti Ruminejpi, chay yana meq’aj qayllanpi mayqenchus oqoyta munawanchej, chay qori t’ikaswan mast’asqa patapitaj maymanchus mana runas yaykunankuchu, chaypi tarerqani uj qharitawan uj warmitawan much’anakusajta, chaymantaj noqa uj llanthujina uyarerqani paykuna chhichinakusqankuta; chay sipastaj nerqa:
“Sichus wasachawankiman chayqa, sichus chaukiawankiman chayqa, noqa jaqaypi wañumunay kanman jaqay qaqa jusk’upi maypichus llaki animus ñak’arikunku. Imanawajtaj?”
“Chay ajina kanman chayqa,” nispa kuticherqa payqa, sipasta mat’í ojllaykuspa, “noqa mask’akamuyman munasqay ukhuykita, jina sajra animus ukhupi kasajtinpis, chaypi sonqoykita mask’amuyman; chanta, mana ujtawan chinkasunaypaj, sonqoykita mikhukapuyman …”
“Chayta nerqa?” nerqa tata Inka kharkatispa wilaqatata ñawisnín ch’iporeaspa.
“Arí, Qori Qhapaj, chayta nerqa.” allinmanta nispa kuticherqa wilaqata Inkaj makinta mat’ispa. “Chay Churukhellapi uyarisqaytataj sapa p’unchay ningrisniypi uyarini, chay uyarisqay sonqoypi takakun, makisniyta kallpachin, Inka Qori Qhapaj. Chanta: Yuyariy, pichus chayta nerqa Churukhellapi qan karqanki, jatun tata Inka, chay sipastaj ususiy karqa, “Kimsa” sutiyoj, tukuymanta aswan llimphu kajnin sipas tukuy Chukichaka jallp’api!”
“Walej” nispa kuticherqa Inka kharkatiyninta sayachispa “Qanqa kunan imanankitaj, mana uyarikoj runa, jina chay chhikata atrevekunaykipaj? Manachu Kimsa Ñust’ajinaqa Inkaman qosqa karqa?”
“Noqa Rumi Maki kani.” wilaqata nispa kuticherqa “Noqa Qhapaj Wasipi kuraj kaj amaut’a kani, chanta Qosqopi kuraj kaj jampiri kallanitaj. Kayman kachamuwarqanku qanta qhawanaypaj chanta tukuy sajrasmanta jark’anasuypaj. Chaymantataj Kimsaj tatan kani. Kimsatataj ñak’aricherqanki llullasniykiwan, kunan chay simi qosqaykitataj junt’anaykita munani, tata Inka, mana ajina kajtintaj, kaymanta mana llojsinkichu: wañunki! Qhon qhonkunas purin noqawan, lliuj lliujkunas jark’awan…”
Chay niytawantaj, jatun sayayniyojta sayaspa, sap’ata kicharerqa lloq’e makinpitaj Kimsaj sonqonta rikucherqa, paña makinpitaj uj llasa sumaj filochasqa hachata oqharerqa.
Chaypitaj nerqa: “Kimsa wañuporqa qan wasanchasqaykiraykuwan chaukiasqaykiraykuwan: Achay llakimanta wañuporqa. Kayqa, kamachiwasqaykimanjina, Kimsaj sonqonta apampuyki, mana qan rinaykipaj chay animus wasiman mask’aspa. Kay chay sonqon, yana yawarta waqasaj sajra ruasqaykimanta! Jap’iy! Mikhuykuy!”
“Mana” nispa qhaparerqa manchay milláy kharkatispa Qori Qhapaj “Imata mask’anki noqamanta? Wañunki, mana Inkata manchachikoj khuru runa!” nispa punkuman riyta munajtin, wilaqata jark’arqa; chaypachapitaj wilaqata asnaj yawaryasqa sonqota apaykachaspa, rikuchispa jaywarqa, qhaparispa:
“Kayqa! Jap’iy! Mana mikhunki chayqa, wañunki!”
Inkataj wasej laqha k’uchuman ayqerikuspa, kuticherqa:
“Ni jayk’aj, ni jayk’aj chayta mikhuyta atiymanchu!” nispa, nillarqataj: “Khuru runa, laqha qaqa jusk’uman wijch’uchisqayki… mana tukukoj lauray jusk’upi t’una phiri ruasqa kanki!”
“Mikhuy!” ujtawan wilaqata nerqa, phiña ch’utoj ñawisninwan qhawaspa; chaymanta, uj chakita qhepaman suchuspa, hachata oqharispa, tukuy kallpanwan Inkaman sonqota jaywan, ujtawan qhaparispa:
“Mikhuy! Intej sutinpi kamachiyki! Mana mikhunki chayqa, Inkaspaj qhenchasqanku kanki!”
“Ch’in kay, Rumi Maki! Kimsaj sutinpi… Mana noqa piensarqanichu!”
“Mana ujtawan nisqaykichu, Inka… Kunan kamachiyki chay qanpaj kamachisqasniykiraykullataj Inka yawarniykiraykimantawan: Junt’ay simiykita! Chay simi qosqaykita jallch’apuy! Mana jallch’apunki chayri, ima khuru runajinallata kay laqha k’uchupi wañuchisqayki, ajinamantataj runaspaj qonqoyninman churasqa kanaykipaj, ukhuykitataj k’ita uywasman qaranqanku…”
“Runa, noqa mañakuyki khuyayniykita…”
“Mikhuy!” kallpawan nerqa Rumi Maki, manchay phiña mana paypi kaspa, hachawan Inkaj umanta phiriyta munaspa. Inka q’ellu uyapacha kharkatispa, kallpa wañusqa wasej perqaman k’askasqajina sayasarqa. “Mikhuy!” ujtawan nerqa wilaqata. “Simiykita junt’apullaytaj, Inka kallaytaj! Jap’iy!”
“Inka kani.” nispa juch’uy kunkawan Inka nerqa atipasqajina, Rumi Makita sinchita qhawaspa. Chantataj jatunman sayarispa, wilaqataman uyanchaspa, qhaparerqa:
“Inka kani, khuru runa; ama ni mayk’aj khuchichiwankichu amataj noqawan ni ima pantaykunasta ruankichu. Sichus simiyta qorqani chayqa, junt’asaj…”
“Uyarerqani Churukhellapi…”
“Chanta apampuway! Simiyta junt’asaj uj Intej Wawanjina!”
Chayta niytawantaj, ch’inllamanta rumi uyawan, makinta aysarispa, sonqota jap’ikorqa.
“Mikhuy!” nispa ujtawan wilaqata nerqa, hachanta Inkaj uman patanpi oqhariyaspapuni.
“Qhawariy!” kuticherqa Inkaqa. Chanta, sinchita jump’ispa kharkatispa ima jap’erqa sipaspaj sonqonta, ñawisninta wisq’aytawan, khaniykorqa, tukuy phiñakuyninwan khamuspa, mikhuykorqa, oqoykorqa, wilaqata ch’inllamanta qhawarejtin. Chaymanta Inka, uyanta makisninwan pakakuspa, wilaqataman wasanta qospa, karunchakorqa paymanta.
Rumi Makitaj uj ratuta ch’inlla t’ukurispa qhepakorqa. Lliuj lliujtaj chinkariporqa ñawisninmanta. Chaymantataj, payninman kutispa, llamp’u sonqowan, hachanta pampaman wijch’uspa, Inkaj ñaupaqenman qonqorerqa, k’umuykukuspa, chaymanta punkunta llojsispa, mana wasanta qhawarispa, ansaqespa nerqa:
“Kunanqa munasqay Kimsayta p’ampaykuyta atisaj!”
VOCABULARIO
qotusqa - amontonado
lliphiy - brillar, fulgurar
Churukhella - cerro que se irgue encima de Sucre
chanka - roca grande
much’ay - besar; venerar
Chukichaka - Chuquisaca
Charkas - Charcas, nombre de la provincia cuya capital era Chuquisaca; nombre de la nación que ocupaba este territorio
kamachiy - ordenar, mandar
kamanchaka - neblina
laphapay - flamear, ondear una tela batida por el viento
wilaqata - sacerdote incáico o aymara
sap’a - canasta
Qhapaj Wasi - palacio
ñust’a - princesa incáica
yatiri - hechicero
amaut’a - sabio
wicharina - subida; gradas
wasi - casa; cuarto, habitación
qonqori(ku)y - arrodillarse
Wiraqocha - dios supremo de los Incas
ansaqey - jadear, acezar
junt’ay - llenar; cumplir
simita qoy - dar su palabra, prometer (sinónimo: palabrata qoy)
animu - alma
pachatata - dios
tata - padre, término de gran respecto
kamachisqa - orden, decreto (sinónimo: kamachi)
qhipu - amarre de cordeles de distintos colores y nudos usado por los Incas como sistema de escritura y de cuentas, quipu
kunkanchakuy - dar más fuerza a la voz
qonqoyman churay - dar al olvido, olvidar
allinpi kay - estar en sus cabales
meq’a - abismo, precipicio profundo
chhichiy - susurrar
ñawista ch’iporeay - parpadear (sinónimo: ch’ipiy)
ususi - hija
llimphu - limpio; puro
Qosqo - Cuzco
jampiri - curandero
llulla - mentira; mentiroso
sumaj filochasqa - afilado
hacha - hacha
manchachikuy - temer
asnay - heder
qaqa jusk’u - cueva
t’una phiri ruay - hacer añicos, despedazar
ch’utoj (ñawis) - (ojos) saltones
qhepaman - hacia atrás
mana piensarqanichu - no estaba consciente, no pensé
palabrata jallch’ay - guardar su palabra
mana paypi kay - estar fuera de sí
kallpa wañusqa - débil, debilitado
uyanchay - encarar
ni mayk’aj - nunca (sinónimo: ni jayk’aj)
pantay - errar, equivocarse; error
khamuy - masticar
uj ratuta - un rato
t’ukuy - quedarse pensativo, meditar
fuente: Alfredo Jaureguí Rosquellas – “De todos los tiempos (Crónicas de heroismo y de barbarie)”. Sucre. Editorial Charcas. 1938.
tejrarqa: Robert Beér.
yanaparqa: Delina Beér. 2004.
LAYQASQA CHHALANA
Kay cuentota willarqa uj mama Titiqaqa Qhochaj kantunpi:
“Españoles, kay jallp’aman chayamuspa, ashqa watas kunan p’unchaykunamanta ñaupapachapi, ashqa runasta wañucherqanku, tukuyta ninawan kanaykullarqankutaj. Tukuynejman chayamorqanku, mana allin yuyaykunata saqespa qhepajkunapaj. Jatun tayasniypaj willawasqankumanjina, ajinata pasarqa Khoati nisqa Titiqaqaj churunpi, maypichus uj Mama Killaj Ajlla Wasin karqa.
Chay conquista nisqa pachapitaj, españolespaj uj kamachejninku uyarerqa ashqa qoriwan qolqewan chay Khoati Mama Killaj wasinpi kasqanta. Chayta uyariytawan, moq’ekuspa, ashqa runasninta pusarqa chayman uj chhalanaspi chimpaspa. Chay españoles soldados ukhupi kasallarqankutaj uj mashqa aymara runas pikunachus manaña Inkaspi creerqankuchu nitaj paykunaj dioskunankupipis, españolespaj fusilesninkumanta mancharikuspa. Kay aymarastaj españolesman willarqanku kasqa chaypi ashqa qoriwan qolqewan kasqanta.
Mama Killaj Khoati nisqa churunman chayamuytawan, maymanchus ñaupajta Tukuy Atipaj Inkalla riyta aterqa, chay yuraj runas españolesqa, q’ala Qhapaj Mama Killaj qorintawan qolqentawan oqharikaporqanku, mana ni pi jark’ajtin. Ajllaslla karqanku chaypi pikunachus jark’ankuman karqa kay sajra runasmanta, pero mana jark’ayta atisqankuchu imaraykuchus paykunaqa warmislla sipaskunallawan karqanku. Kay Ajllastaj mana qharista rejsinankuchu karqa, imaraykuchus Killata much’anankupaj jallch’asqas karqanku. Chayrayku “llumpajkuna” mayqenchus llimphu warmis niyta munan sutikorqanku. Españoles Mama Killaj churunman chayamojtinkupachataj, chay Ajllasqas ayqesqanku chay Ajllawasi urapi jatun jusk’uman.
Mana ni mayqen españoltaj rikusqachu chay Ñust’aspaj pakakusasqankuta. Ajinamanta umallikorqanku churupi ni pi kasqanta; chaymantataj chhika qoritawan qolqetawan rikuytawan, “Uj pillapis tukuy kaykunata qhawanan karqa” umallikuspa nikorqanku. Chaymanta qallarerqanku tapuyta maypichus Mama Killaj Wasinpaj qhawajninkuna kasqankuta.
Kay aymara runas, chay sajra runaspaj ruasqasninkuta rikuspari, paykunaqa manchay llakisqas karqanku; umallikusqankutaj ichapis kay sajra runas Ajlla warmisman sajra ruaykunasta ruankuman kananta. Kay españolestaj astawan tapurasqanku maypichus chay Ajlla Wasi qhawadores kasqankuta. Chaymanta, ashqa kutitaña tapurejtinku, manaña sut’inta pakáy atispa, “Mama Killa fierota ñak’arichenqa pitachus much’ana wasinman yaykusqanta” nispa nerqanku paykunaman.
Españolestaj, manchikusqasman tukuspa, kuticherqanku mana ripusparaj Killa Wasej qhawajkunanta napaykuyta munasqankuta, chanta mana kay warmista ni pi juchachananpaj españolesqa saqeyta munasqanku qelqasqa papelta paykuna qoritawan qolqetawan orqhosqankuta yachachispa.
Kay españolestaj mana chawkiáy atisqankuchu kay aymarastaqa. Chaymanta qhawajkunata mask’aypi phiñarikuspa aymara runasta ñak’arichiyta qallarerqanku. Kay chhikatataj españoles ñak’arichejtinkupis, manapuni aymara runas willayta munarqankuchu. Paykunaqa mana willayta munaspa uj runajinalla sayarikorqanku, “antismá wañuchiwayku” nispa.
Ajlla warmista tarinankupajtaj kay españolesqa “chawkiaspapis willachikusqayku” nispa nerqanku. Chantaqa kay runasqa mana yacháy munaspajina aymara runastaqa kacharimpusqanku, nillarqankutaj: “Q’aya sut’iyaykama qhepakusqayku churupi; mana ima dakuwaykuchu sichus Mama Killa ñak’arichiwanayku chayqa. Kay p’unchayqa laqhayamusqaña, manaña kay p’unchaypi kutiripúy atiykumanchu.” nispa. Chaymantataj tiendasninkuta churarqanku kikin Mama Killaj wasin ukhupi, maymanchus aymara runasqa yaykuyta mancharikorqanku. Chaymantataj aymarasta pakallamanta wateqaspa, paykunaman españolesqa nerqanku: “Qankuna puñuyta atinkichej mayllapipis.” nispa.
Aymara runastaj manchay llakisqas karqanku kay Ajlla warmismanta, imaraykuchus paykunaqa willasqanku españolesman tumpata paykunamanta. Chaymantataj paykunaqa Ajllasta ayqechiyta munarqanku, mana españoles Inkaspaj ususninkuta sarunankupaj. Chaypajqa, sumaj killa p’unchay kasajtin ancha munasqa churunkuta k’anchamusaj, aswan machu kaj aymara runa chay wasi urapi jusk’uman jallp’anta qhatatikuspa qayllaykorqa, “Ayqerichiysisaj” nispa; paytaj mana rikukorqachu españoles ñawisninpi jusk’u yaykunaman qhatatikusqanta.
Kay machu aymarataj qayllaykusqa kuraj kaj Ajlla warmiman. Chantá manaraj willajtin kay españolesmanta, ujllata kay runasqa rikhurimusqanku k’anchaykunasninkuwan. Ajinapitaj kay españolesqa q’ala junt’aykusqanku kay jusk’umanqa, ñaqha tukuyninkuta jap’isqanku, maypichus wakin Ajllas ayqekuyta atisqanku. Kay Ajllastaj chayarqanku qhocha kantuman maypichus chhalanas watasqas karqanku chayman.
Ajllas ayqerikusajtinkutaj españoles qhatiykorqanku, paykunata jap’ikapúy munaspa. Paykunataj kay españolesmanta jark’akorqanku qori t’ipanasninkuwan t’ojsispa. Chaymantataj payllataj wañurachikorqanku ashqa kutista pechosninkuta t’ojsiraspa.
Ajinataj paykunaqa simi parlayninkuta qosqankuta junt’acherqanku: “Antismá wañusayku runaj makisnin llujchiwanaykutaqa”.
Españolesta kamachej runataj jap’ikuyta munarqa aswan sipas kaj Ajllata. Kay sipas imillataj wakin Ajllaswan ima churuj yankunata sumajta rejsispa chayasqanku kasqa chay qhocha kantuman maypichus chhalanas watasqas karqanku. Chay chhalanasmantaj wicharerqanku, españoles chay qhocha kantuman chayamojtinkupacha. Chaypachataj chay qhochapi yaku churk’ustaj chhalanastaqa uj pakasqa kallpawanjina tanqaspa usqhayta karuncharqanku.
Kay españoles chay chhalanas kantuman chayaspaqa wichariykuytawan atispa mana atispa qhatiykorqanku. Kay chhalanastataj Ajllasqa sumajta yaku patapi apaykachayta yacharqanku, wach’isjina rispa. Españolestaj mana yacharqankuchu imaynatachus chhalanasta apaykachayta, ñak’ayta kuyurichiyta aterqanku. Paykunataj mancháy phiñakorqanku mana chay warmista atipáy atispa. Yaku churk’uspis mana ni tumpata yanapasqachu paykunata, Ajlla warmistajinaqa. Ajinamantataj Ajllasqa chinkarikapusqanku tutura chhalanasninkupi, kay runastaj mana taripayta aterqankuchu.
Chaypitaj “ch’aska wayras” nisqas Titiqaqaj jatun orqosninmanta jatarikuspa q’alata t’una phirita ruacherqa españolespaj chhalanasninkuta Estrecho de Tiquina nisqapi, chankasman ch’allpachispa. Chaypachamantapachataj chay cheqanpi qhenchachasqasjina españolespaj animusnin qhepakorqanku; ajinatataj tukuy chayajkuna chay cheqamanqa ñak’arikunasta tarikunku.
Chaymantataj Ajllasqa chayayta atisqanku qhochaj kantunman yaku churk’us kallpanwan. Kunantaj chay Ajlla warmismanta aswan sipas k’acha imilla kajnintaj kausayninmanta chinkasqa rikukorqa; tukuytaj yuyarqanku wañusqa kasqanta. Kay imillataj Inkaj atiyninwan kallpachasqajina chhalananpi t’aqakuspa chay Ajllamasisninmanta chhika karumanta karunchakorqa. Paykunataj nerqanku Inka wiraqhochaj atiynin kay sipas imillata puñusqatajina rikhurichintaj chinkarichintaj chay cheqanpi. Kay sipaspaj animuntaj kantumanta kantu layqasqa chhalananpi apaykachasqa tuytun. Suyasan, ninkutaj, Inka kutimunanta, rijch’arillanqataj Inkawan tantaj. Chaypachaqa, Qheshwastawan Aymarastawan qhespichenqa.
Wakin kutispitaj, killa p’unchaykunaspi, kay sipas rikukun qori chhalananpi kay Estrecho de Tiquina nisqa cheqanpi risajtaj jamusajtaj kantunmanta ujnin kantunman, sumaj llijllan patanpi puñusqa; ajinatataj sumaj p’achasnenqa yakupi wayrawan laphaykachasqa.”
VOCABULARIO
chhalana - balsa
churu - isla
Ajlla Wasi - Convento de las Vírgenes del Sol o de la Luna
kamachej - jefe
Ajlla - Virgen del Sol o de la Luna
much’ay - besar; adorar, venerar
llumpaj - virgen (quechua incáico)
qhawaj - cuidador, cuidadora
wateqay - espiar
killa p’unchay - noche de luna llena
españoles ñawisninpi - bajo los mismos ojos de los españoles
qhatatikuy - arrastrarse
k’anchay - linterna, vela
t’ipana - alfiler para sujetar la manta
yaku churk’u - ola (sinónimo: chinkayp’utur)
wach’i - flecha
t’una phirita ruachiy - hacer trizos de
animu - alma
kausayninmanta chinkasqa - con su vida perdida
tuytuy - nadar; flotar
qhespichiy - salvar, liberar
laphaykachay - ondear, batir en el aire
fuente: no recordada.
tejrarqa: Robert Beér.
yanaparqa: Delina Beér. 2004.
SARA CHOJLLU
Ñaupa pachaspi, iskay ayllus karqa Qollasuyupi; ujnin Chayanta nisqa, ujnintaj Charkas. Kaykunapura maqanakoj kanku kay p’unchaykunapijina. Ususninkumanjina, sapa watapi uj jatun fiesta p’unchayta, tinkunakoj kanku maqanakuspi; kay maqanakuypaj sutintaj karqa “Tinku” nisqaqa.
Kay tinkutataj Charkas ayllukuna qallarej kanku, sach’a k’aspismanta ruasqa wach’ista kachaspa; qhepantataj, ancha k’aja maqanaku kajtenqa, aswan fiero afilasqa wach’ista kachaj kanku.
Chayantasñataj, warak’asninkuwan sach’a poqoykunasta warak’ayaj kanku, qhepantataj, ancha sajra maqanaku kajtenqa, manchay filasqa rumistapis warak’ayaj kanku.
Ajinatataj, sapa wata, kayjina tinkus paykunapura kallarqapuni. Paykuna ukhu wañusqaswan ñach’asqaswan kajtenqa, “sumaj tinku” nej kanku, chanta “Sumaj poqoy wata kay kanqa” nej kallankutaj.
Chayantas ukhupitaj, uj wayna karqa, Wiru sutiyoj. Charkas ayllupitaj kallarqataj uj k’acha sipakitu, Sara Chojllu sutiyoj. Uj p’unchaytataj, kay waynawan kay sipaswan, chay iskay maqanakoj ayllusmanta, paykunapura munanakuspa yananchakaporqanku. Chaymantataj, tinku p’unchay chayamojtin, Wiru tinkupi yaykunan karqa warminpaj ayllunkunawan maqanakoj. Chayta yachaytawantaj, Sara Chojllu, anchata llakikuspa, Wiroj kunkanmanta warkhuyuykuspa “Ama aylluywan maqanakumuychu” waqaspa mañarerqa; Wirutaj nerqa: “Tinkuman rinay tian; mana riyman chayqa, Chayanta ayllumasisniy “Q’ewa kanki” niwanqanku.” Ajinatataj Sara Chojlloqa mana qosanta jark’áy aterqachu tinkuman rinanmanta. Pay tinkuman rinanpuni karqa. Manataj jark’ayta atispa, Sara Chojllu “Qanwan khuska tinkuman risaj” nispa nerqa.
Tinku qallarisqanmanta pisi tiempo pasaytawan, Chayantas iskay Charkas runas wañucherqanku kasqa; Charkastaj, mancháy phiñakuspa kuticherqanku, wach’isninkuta kachaspa; Chayantastaj, warak’asninkuta muyuchispa, wayrata khuchuspa, rumisninkuta kachallarqankuñataj. Manchay millay qhapariykuna uyarikorqa. Tinku chaupinpitaj, Chayantas ladonkupi, Wiru kasarqa, rumista warak’achispa; warmintaj, Sara Chojllu, payman rumista jaywaspa yanapasarqa.
Tutayamojtintaj, uj pukayarisqa Inti uraykojtin, tinkusqa maqanakullasarqankupuni. Chaypitaj, ujmanta ujmantataj Charkaspaj wach’isninku Sara Chojlloj sonqonman sat’iykorqanku; Sara Chojllutaj uj sinchi qhapariywan pampaman qhorurumpaspa urmarqa… q’ellu uyapacha, siminpitaj juch’uy asiriyniyoj… wañusqa. Chay wach’ita paypaj tatan kachamusqa. Wirutaj, chayta rikuspa, warak’anta saqespa, ancha llakita warminpaj ayan patanpi k’umuykorqa, waqayninwan qarpaspa.
Wirutaj ayllumasisninwanqa Sara Chojlluta chay kikillanpi p’amparqanku; chaymantataj, ayllumasisnin wasisninkuman ripojtinkuña, pay sapallan munasqan Sara Chojlloj p’ampasqanpaj qayllanpi qhepakorqa. Wiru waqayninwan tutantinta chay jallp’ata qarparqa; chay waqaynin qarpasqanmantataj, qhepan paqarinta, uj manchay k’achitu yura p’utumorqa.
Chay yurataj jatún wiñamorqa Wiroj waqayninwan, jatun sayayniyoj, tullu, qhallallaj, ñañu cinturayoj Sara Chojllojtajinalla; kay yurataj kikin paypaj p’acha coloresniyojllataj karqa: llullu q’omersitu ukhunchanayoj, ashqa pollerasniyoj; jatunña kaspataj, kikin Sara Chojlloj chujchasninniyoj kasqa. Intej qori k’anchaj wach’isninwan sumáj q’elluyasqas; kirusnintaj karqa Sara Chojlloj kirusninjina wañusqanpijina.
Kay k’achitu yuraman Sara Chojllu tukorqa, jallp’aj ukhunmanta llojsimuspa, kikin kausayninpijina rijch’arej, sonqontaj rikukoj wach’ej puntanpijina maypichus tatan wach’iwan wañucherqa. Chayrayku sara yuraqa uj wach’iman rijch’akun, soqosnin ukhupitaj Wiroj waqaynin. Kay Wiroj misk’i munakuyninpaj waqaynin kay sara soqopi kasan; Wiroj phutisqanmantataj, millulla qhepakorqa.
VOCABULARIO
wach’i - flecha; rayo del sol
ñach’asqa - herido
yananchakuy - casarse
ujmanta ujmanta - uno por uno
yura - planta
llullu q’omersitu - verde claro
ukhunchana - enaguas de una mujer de pollera
soqo - el vacío dentro de una caña
millu - salado
fuente: Vicente Terán Erquicia – “Chihuanhuayus y Achanckaras”. Buenos Aires. 1943.
tejrarqa: Robert Beér.
yanaparqa: Delina Beér. 2004.
PARA
Karu rit’isqa orqosmanta uraykusarqa uj sumaj llimphu yakuyoj mayoqa mayu rumis ukhupi uj wiñay takiyta takispajina, mayqentachus chajra runas tuta ch’inpi yachapayaj kanku wayñosninkuta tarkasninkuwan zampoñasninkuwanpis waqachinankupaj.
Chay mayu yakutaj chajra qarpanasninkupaj wasi ruanasninkupaj ima karqa. Chay pachataj karqa uj michej sipasqa, kay sipastaj ashqa kutita chay mayuman rej p’uñunta yakuwan junt’achej. Chaypi kaspataj, uj phajchaj qayllanpi kaj putunkuman yaykoj, ruphay tardespi sumaj ch’ua yakunman, jinatataj chaypi bañakuspa, sapa chay yakuman sunt’ispataj, uj sumaj Ñust’aman tukusqa llojsimoj.
Uj tardetaj, anchata ruphamojtin, inti uj jatun ninaman rijch’akojtin, chay michej sipas putunkuman rerqa bañakoj, p’uñunta apaspa wasinman yakuwanqa kutinanpaj.
Tardentintataj chay sipasqa putunkupi qhepakorqa mana llojsiyta munaspa. Tukuy masi sipasninkutaj ña wasisninkuman kuterqankuña, paytaj sapallan qhepakorqa q’oñi yakuwan pujllaspa.
Chaypacha chay putunkumanta llojsimuspaña, mayu risqanta qhawaspataj, kay mayu yakutaj umallicherqa, ajinatataj pay taporqa kay mayuta uj runatapis tapusanmanjina:
“Mayitu, willariway maymantataj jamusqanki?” nispa.
Kay putunkumantataj ch’ajwasqanmantataj llojsimorqa uj parlay, ajina nispa:
“Michej, qanta, kay cheqaj kurakanpaj wawanta, sumaj sonqoyoj, casukoj, sumaj ruadorita kasqaykirayku, qanta p’uñuykintinta Tata Intiwan kay mayuwan phuyuskama pusayta munasuyku; chay patapitaj qan tinkukamunki munasqa hermanoykiwan pimantachus tukuy aylluyki waqarqanku. P’uñuykita jap’iy! Risunchej! Jaqaypi, phuyus ukhupeqa, yachanki maymantachus kasqayta.” nispa.
T’ukusqa michej sipastaj, yachayta munaspa maymantachus mayoj yakunqa jamusqanta; chaymantataj mana p’achallikuyta tukuspa ukhunchallanwan jamorqa, manchay chhallalla sintikuspa. Chaymantataj alliyllamanta p’uñunwan, chay mayumanta apasqa yaku junt’awan, cieloman wicharerqa chay sipas, wicharerqa uj k’acha yuraj phuyuman chayanankama, chaymanta chay phuyu ukhupitaj chinkarqa.
Chay sipaspaj tatasnintaj, q’ala wawankoj qhepirisqanmantaqa phutisqas, tarde chajraspi laqhayajtin, inti orqos wasaykojtintaj, chay putunkuman maymanchus wawanqa rej rerqanku. Chaypi chayaytawantaj, p’achasnillantawan, mantallantawan juk’utasnillantawan tarerqanku.
Chay llakisqa tatasnenqa, mana wawankuta tarispa, tukuyta tapuspa mask’arqanku. Mana ni pi ni imallatapis niyta aterqachu ni sonqochayllatapis aterqankuchu. Ajinatataj tukoyqa nerqanku mana sipakuta rikusqankuta. Ashqa p’unchaykunas pasasqantawan, chay phutisqa tatasnin umallikorqanku puma mikhuykusqanta mana chay sajraqa chinkachisqanta.
Uj sinchi k’ajay tardepitaj, chay chinkasqan p’unchayjinallataj, cieloqa yanayarisaj phuyuswan qhatakorqa. Kurakataj, chay chinkasqa sipaspaj tatanqa, uywasninta uywa kanchaman wisq’aykoj rejtinpacha, rikorqa uj phuyuta wasinpaj patanta pasasajta; chay phuyoj chaupinpitaj kasasqa wawanqa p’uñunmanta yakuta jich’amuspa; chaymantataj chay wawanta niyta uyarerqa:
“Munasqa papasúy, ama llakikunkichu; Tata Inteqa, Inkaspaj pachatatanku, noqata chijllawan phuyus ñust’a nisqata; paykunaj ukhunpi kausani, hermanoywan khuska; phuyuspaj michejninku kani.
Jallp’a parata munan chayqa, noqa p’uñuymanta yakunta jich’ani; p’uñuymantataj ashqa yaku jich’akun, chajrasta qhochayachinankama. Waj kutistaj, hermanoyqa, noqawan phujllaspa, p’uñuyta p’akin; chaymanta yakoqa p’akisqa p’uñuymanta jich’akun uj phajchajina. Pichus astawan chajrasniykichejta qarpaj, noqa kani; ajinatataj p’uñuyta alliyllata tijrarini yaku llojsimunanpaj, ajinata chhilchi paratajina ruaspa chajrasniykichejman chayachimuni.” nispa.
Kurakataj wawanta rikuyta aterqa chhallalla ukhunchanwan uj phuyuwanjina qhatasqata. Ajinata wayrawan apaykachasqajina wayrapi tuytorqa.
Kay cuentota willaspataj, ñaupa chajra runas creerqanku paraqa chay michejpaj p’uñunmanta jich’asqa jamusqanta, kay michej phuyumanta phuyu rispa tukuy suyoj chajrasninta qarpaspa.
VOCABULARIO
wayño - huayño
yachapayay - imitar
waqachiy - tocar (un instrumento musical)
chay pacha - en aquel tiempo
p’uñu - cántaro (de boca más estrecha que de un “wirkhi” y de la parte mediana abultada)
putunku - remanso
sunt’iy - revolcarse, dar vueltas en barro o agua
bañakuy - (cast.) bañarse (sinónimos: yakupi ch’ultikuy, yakupi mayllakuy)
ñust’a - princesa incáica
masi sipaku - amiga, amigüita
mayu risqan - traduce “la corriente del río”
uj runatapis tapusanmanjina – como si estuviera preguntándole a un ser humano
parlay - voz (sinónimos: kunka; waqay)
kuraka - gobernador principal de una provincia en el reino de los Incas; jefe de una comunidad indígena
sumaj sonqoyoj - bondadoso
casukoj - (cast.) obediente (sinónimo: uyarej)
sumaj ruador - diligente, buen trabajador
pusayta munasuyku - queremos llevarte
ayllu - comunidad; familia; pariente
ukhuncha - camisa de bayeta (palabra similar: ukhunchana: enaguas) (el autor quiere decir con “camisa” una “kusma”, una camisa larga como vestido de las mujeres incáicas)
chhalla - planta seca del maíz; liviano
yaku junt’a - lleno de agua
k’acha - bonito; simpatico
tatas/mamas - padres (sinónimo: papasus)
qhepariy - quedar atrás, no aparecer
wasaykuy - tra(s)montar
sonqochay - animar; consolar
sajra - malvado; maligno, diablo
chinkasqan - en que se perdió
uywa kancha - corral
jich’ay - echar
papasu - papá
pachatata - dios
phuyus ñust’a nisqata - como princesa de las nubes
munay - traduce “necesitar”
qhochayachiy - inundar
chhilchi para - lluvia menuda
tuytuy - flotar
fuente: Vicente Terán Erquicia – “Origen de la Lluvia”.
tijrarqa: Robert Beér.
yanaparqa: Delina Beér. 2004.
INKAWAQANA
Kay Inkawaqana uj qaqaqa campopi. Unay pachamantaqa Inkawaqana sutiyoj. Kayqa uj may chhikan qaqa, chanta runaspaj ch’eqosqanjina, uj qhapaj wasi orqopi churasqajina. Chaupinpitaj rikukorqanku lajras; kay lajrastaj karqa uj khuskan kicharisqa ñawijina. Chaymantataj p’utumorqa ashqa yaku wiñay waqayjina, uj uya ch’utuntataj yaku uraykusarqa uj k’acha rumi p’urunkuman; kay p’urunku ruasqa karqa chay yakoj uraykamusqanwan may chhika unay watasta. Yakutaj phajcharqa kay rumi p’urunkumanta ch’ua yaku surusqapi; yakutaj risarqa uj k’ullku larqhataqa orqo kinrayninta.
Kay qaqataj wak’a; unay pachamantaqa wak’a; runastaj unayta much’aj kanku kay wak’ataqa. Tukuy chimpaykunku t’inka aparisqas. Qhari kajkunataj churanku akullitaqa mana chay uj rumisituta uj t’ojo ukhuman p’urunkoj qayllanpi; warmistaj wijch’upunku p’urunkoj yakunman uj monte t’ikata mana chay uj yuyuta.
Ancha unay unay pachapitaj mana chaypeqa yaku karqachu, runastaj yakumanqa rinanku karqa mayuman. Chay qayllanpitaj pata kantuntaqa karqa uj yan; kay yannintataj Inkaqa rej Tawantinsuyuta watukoj.
Uj p’unchaytataj yachakorqa supaykuna tantasqas Tawantinsuyuman yaykusqankuta. Kaykunataj maymantachus karqankupis. P’aqo chujcha supaykunas, ch’apus, may chhikan wanakuspijina khapaykusqas; ajtumorqankutaj ninata manataj Inkaj warak’asnin nitaj wach’isnin atipáy atejchu kanku.
Chaymantataj yachakorqa jatun Inka chay supaykunawan jap’isqanta Q’asamarkapi. Uj kurakataj, Inkaj kachasqanqa, jamorqa tukuy chaypi kaj qoritawan qolqetawan tantamoj Inka kacharisqa kananpaj kay supaykunasmanta. Kay ch’apu supay runaspajtaj qoriwan qolqewan ancha moq’esqa karqa, mana ni pipis umallikúy atej kanku imaraykuchus qoriwan qolqewan manchay munasqa karqa paykunapaj; uj chhikititan t’unasqa qoriraykupis paykuna pura maqanakoj kanku imaynatachus pumas maqanakoj kanku uj taruka patapi.
Kay Inkaj kachapurintaj qhapaj wasista much’ana wasistawan phirerqa qori orqhonankurayku, qhoyasta pichachillarqataj chaymanta llamastawan wanakustawan tantasqasta qoriwan qolqewan chajnasqasta karu Q’asamarkaman kachananpaj. Kayta ruaspataj, vallesman llajtasmanpis purerqa Poqonamanta Sipisipikama. Chayta ruaytawantaj, pay kikin llojserqa, chay tukuy wanakustaj qori chajnasqas paywan khuska rerqanku.
Chay yanninta rejtintaj, yachacherqanku payta, nina supaykuna Inkataqa wañuchisqankuta. Chaypitaj kay kurakaqa pampaman k’umuykuspa, Intej kamachisqanta mañarqa “Kay jallp’ata ch’ichichajkuna Inkaj yawarninta jich’ajkuna wañuchunku mana puchuyninyoj!” nispa. Kay kurakaqa pampaman moqosninpi churakorqa, ajinatataj chaypi qhepakorqa manchay unayta waqaspa llakiymán mana sayaríy atispa. P’unchaynintintataj tutantintataj waqaj. Manataj yarqharqachu, nitaj ch’akerqachu, nitaj chirerqachu, nitaj puñuy aterqachu. Siminmanta sajra parlaykunas llojsimusqa chay supay runaspaj, ñawisnintaj waqallasarqapuni. Manataj Inti ch’akichíy aterqachu waqayninta, killataj jamporqa paywan khuska waqaj. Phutiyninta khuyakojtaj, Pachamamaqa ruarqa paypaj uj qhapaj wasita orqo ukhupi, chaymantataj nerqa:
“Kay qhapaj wasiman yaykuriy, wawáy, Inkaykitataj waqanki, nina ajtuj supaykuna chinkanankukama.” nispa.
Chaytataj nispa, Pachamamaqa payta mana ni jayk’aj wañojman tukucherqa, imaraykuchus waqasanpuneqa, chay supaykunas manaraj jallp’anchejmanta ripusqankumanta.
Chay qaqapi rikhurimoj ñawi chay kurakoj ñawenqa, surusaj yakutaj waqaynin. Kurakaj wanakusnintapis mana ni jayk’aj wañojman Pachamama tukucherqa. Kay wanakustaj, qori qolqe chajnasninku mana llujchirisqas, t’aqa t’aqalla orqospi purinku, killa wañuy tutaspi dueñonkoj waqayninta ujyaj jamullankutaj. Paykunallataj rumi p’urunkumanta yakú ujyáy atinku.
Kay wanakustaj chaykunasnejpi rikhurimunku. Uj runastaj rikusqanku. Uj machutaj uj wanakuta qaqaj qayllanpi uj killa wañuy tutapi tarerqa, qolqe chajnantinta. Qolqeta jap’ikuyta munaspa, chay machoqa wanakuman qayllamorqa ñaqha kunkanta llujchinankama; wanakutaj phinkirisqa, ayqellarqataj, llanthu llanthuspi chinkaspa.
VOCABULARIO
Inkawaqana - nombre de una prolongada subida en el camino antiguo al Chaparé que iba desde Tiraque a Bandiola y Sucre Pampa
ch’eqoy - labrar la piedra
qhapaj wasi - palacio
lajra - rajadura
p’utumuy - brotar
waqay - llorar; lágrima; llanto
uya ch’utu - pómulo
p’urunku - fuente grande de arcilla como la parte inferior de un wirkhi con cuatro agarradores, aquí traduce “tazón (de piedra)”
phajchay - saltar un líquido a manera de cascada
suruy - chorrear
wak’a - dios, divinidad, deidad; cosa sagrada
much’ay - besar; adorar
t’inka - regalo, obsequio; ofrenda
t’oqo - traduce “hornacina”
yuyu - hierba que puede servir en la alimentación humana
Tawantinsuyu - el imperio de los Incas
p’aqo - rubio (de cabellos)
ch’apu - barbudo; con un pelaje grueso
khapaykuy - montar a horcajadas
ajtuy - arrojar de la boca cualquier cosa que se ha metido en ella
kuraka - gobernador principal de una provincia en el reino de los Incas; jefe de una comunidad indígena
kachariy - soltar, liberar
moq’ey - gustar; codiciar
chhikititan - minúsculo
t’unay - desmenuzar, convertir en partículas
taruka - ciervo
uj taruka patapi maqanakuy - pelear por un ciervo
kachapuri - mensajero; trotaconventos
phiriy - destrozar, convertir en añicos
chajnay - cargar una bestia
pay kikin - él mismo
k’umuykuy - doblarse
moqosninpi churakuy - ponerse de rodillas
mana ni jayk’aj wañoj - inmortal
chajna - carga de bestia
t’aqa t’aqa - desperdigadamente
killa wañuy - luna nueva
ñaqha - casi
fuente: Jesús Lara – “Mitos, leyendas y cuentos de los quechuas.” Los Amigos del Libro. 1973.
tijrarqa: Robert Beér.
yanaparqa: Delina Beér. 2004.
TANGA TANGA
Unay pachaspi, 1533 watapi, uj ch’isi uj sinru runas Churukhellaj Sikasikaj ukhunpi kaj q’asanman purisarqanku. Umankupi rerqa Tanga Tanga sutiyoj Tarapukuspaj jatun kurakanku. Inti Q’asaman purisarqanku. Kay runastaj llasa q’epista q’epikusarqanku. Urapi rikorqanku jatun Chukichaka llajtata, Charkaspaj jatun llajtanku, Tawantinsuyu ukhupi. Kay llajtata Inkas jap’ikaporqanku ashqa watas ñaupajta, Inka Roka jatun Inka kasajtin. Chaymantapacha uj Inka yawar masi Chukichakata kamacherqa, amaut’asninwan, ñust’asninwan jampirisninwan khuska. Chaymantaj chayachimorqanku Inkasqa ashqa qolqeta P’utusi ladomanta ashqa qoritawan yunka mayusmanta. Sumaj qhallalla karqa Chukichakaqa, k’acha t’ika pampasniyoj sumaj q’omer chajrasniyojpis. Manchay Inkaspaj munasqa llajta karqa. Tukuy sumajta llank’aj kanku, chantapis manchay kusisqas kausakorqanku ima.
Uj p’unchaytataj Inkaj chaskisnin chayamorqanku Chukichakaman; kay chaskistaj willarqanku yuraj ch’apu runas Tawantinsuyupi chayamusqankuta; kay manchana runastaj lliuj lliujjina armasniyoj jatun phiña uywaspi lloq’asqas karqanku. Kaykunataj Atawallpa Jatun Inkata Cajamarcapi jap’isqanku, chaymanta kacharinankupaj ashqa qori qolqeta mañasarqanku. Chayrayku qori qolqeta apachikunanku karqa chay Inkata jap’ej runasman.
Chukichakapitaj uj jatun t’oqospi jallp’a urapi ashqa qoriwan qolqewan jallch’asqa karqa. Kay qori qolqeta kunan Tarapukoj kurakankoqa Tanga Tanga runasninwan chay españolesman apasarqa.
Chaymantataj waj chaskisñataj chay purikoj runasman chimpaykorqanku. “Yuraj runas Inkata wañucherqanku!” nispa willarqanku. “Amaña qori qolqeta jaqayman apankichej!” nispa.
Tanga Tanga uyarerqa chay willasqankuta mana asikoj uyayoj, t’ukuri, chay chaskispaj kamachisqankuta t’ukuspa umallikuspa. Tukuy runasnintaj mana kuyukuspalla pachanpi sayarqanku, ñawisninku pampaman tejrasqas.
Chaymantataj Tanga Tanga kurakankoqa pusasqan runasninta qhawaspa, makisninta sinchí q’apispa cieloman oqharispa uj sinchi kunkawan qhaparerqa: “inkanchejta wañucherqanku. Noqanchej manaña kausayta atinchejchu pay wañojtenqa. Uyariychej! Jaqay chankas ladonpi, maypichus uj much’ana pata kasan, uj chhikan qaqa jusk’u tian. Chaypi wisq’aykukusunchej wañunanchejkama!” nispa.
Runasnintaj Tanga Tangata qhaterqanku yanninta, wicharispa wicharispa. Sut’iyajtintaj, chayamorqanku chay qaqa jusk’oj yaykunanman.
Qaqa jusk’u yaykunanpi uj jatun rumi karqa. Chaypitaj chay runas, q’episninkuta pampapi saqespa, tukuy tanqamorqanku chay jatun rumita. Uj unaysitutawan, chay rumeqa kicharerqa uj manchana meq’ata rikuchispa. Tanga Tangataj mana iskaychakuspa chay ukhu ukhuman yaykorqa, runasnintaj qhaterqanku. Tukuy ukhupi kasajtenqa, kamacherqa:
“Kunan rumej uranpi allaychej, rumi cheqan kasqanman kutinanpaj.” nispa.
Runasnintaj chay kurakoj kamachisqanta ruarqanku, rumita jusk’u yaykunanman urmachispa, chay qaqa jusk’uta wisq’aspa, wiñaypaj wiñayninta …
* * *
Uj watas pasasqantawan, chay yuraj runasmanta mancharikuspa, tukuy runas orqos pataman montes ukhuman ayqerikorqanku, Chukichaka llajtankuta saqerparispa. Chaymanta chay españolesqa Chukichakata watejmanta sayaricherqanku paykunataj suticharqanku “La Plata” llajta nisqata. Chunka watas pasaytaña, La Plata uj jatun llajtaman watejmanta tukorqa, chanta chay Chukichaka runas kunan españoleswan allinpi khuskanakuspa kausakorqanku.
* * *
Chay españoles kasajtin pachapitaj, karqa uj español runa Diego del Castillejo sutiyoj; payqa sumaj rijch’akusqa runa karqa, munakorqataj uj Chukichaka sipasta, pichus Titoj allchhin karqa; kay Titutaj españoleswan maqanakuspa manchay chejnisqa contrarionku karqa, ancha qhari karqa españolesta mancharichispa. Kay sipastaj Diego del Castillejota munakullarqataj. Kay Diego del Castillejotaj mana sayaj sonqo karqa imaman tukuspajina runa karqa, wayna kaspataj mana Chukichakapi qhepakuyta munarqachu, sipaswan amichikuspataj Chukichakata saqeyta munarqa.
Uj p’unchaytataj sipasta nerqa: “P’utusiman kachawanku, uj p’unchaykunasmanta ripusaj. Mana llakichisuyta munanichu, pero junt’anay tian …” nispa.
“Mana junt’anayki kanchu.” nerqataj sipas “Mancháy moq’erisqanki riyta. P’utusipi ashqa qolqeta tarerqanku, qan chay qolqeta moq’enki; qantaj munajtiyki, mana munayneyqa sajsajtenqa, noqa qosqayki mashqatachá munanki … Amataj ripuychu! Amataj saqerpariwaychu!” nispa.
“P’utusiman rinay tian; manataj qolqeta munanichu; qanqa jaywawanki chayqa, jina noqa jap’ikusaj, imaraykuchus qolqe mana ni jayk’aj puchunchu. Ashqa killasta kaypi qhepakusaj …” nispa chay español wayna nerqa.
“Q’aya kapusonqa munasqaykeqa.” sipastaj nerqa.
Qhepan p’unchaypaj tutayayta, iskayninku, españolwan sipaswan, wicharerqanku Chukichaka uj kantunman, k’ullku ch’in callesninta purispa. Wayapacha nisqa huertasnejpitaj, ch’in llanthus ukhupi, “Ñawisniykita qhataykusqayki.” nispa sipas ñawisninta qhataykusqa. Ajinataj sipaspaj makinta jap’irisqa yanchakorqanku. Kinrayninta wichayninta lloq’emanta pañamanta risarqanku, ujtawan uraykullarqankutaj chaymantataj sayarerqanku.
Waynaqa repararqa sipas rumista kuyuchisqanta, chaymanta sipasqa uj llusk’a wicharinata uraykucherqa; waynaqa uj kutista urmaykuspa, p’ampa pampaman chayarqa. Chaymantataj sipasqa k’anchayta jap’icherqa uj juch’uy kanakutataj ruarqa; españoltaj chhikan qori qolqeta rikuspa, may chhikata t’ukorqa.
“Jap’ikuy mashqatachus munanki!” sipas nerqa, munakuywan waynata qhawaspa. “Kaypi tian mashqa qori qolqe manchay valesqa rumistachus munanki. Apurakuy, ña kutimunanchej tian! Qanrayku kausayniyta qoyman, munakususqayrayku. Sichus uj pi yachanman qan kaypi kasqaykita, millay wañuyta wañuchiwankuman. Jakullaña! Aparqoy atisqaykita.” nispa.
Españoltaj tukuy p’achasninta junt’arqa, bolsillosninta, wayaqanta, gorrantapis chay qori qolqewan. Chaymantataj sipasqa ujtawan ñawisninta qhataykojtintaj, kikin yanninta Chukichakaman kuterqanku.
Castillejotaj manaña P’utusiman riporqachu, chanta paywan sipaswan anchata munanakorqanku. Astawanpuni españolqa payta munakorqa, sipaspis sapa p’unchay aswan kusisqa kausarqa; paytaj yacharqa imaynatachus español qori qolqeta moq’erisqanta chanta imaynatachus chay qori qolqeta usuchisqanta.
Iskay killa chay rerqanku qaqa jusk’uman pasajtintaj, españolqa “Ujtawan risunchej qori qolqeman!” nerqa. Payqa tukuy qolqeta usucherqa uj khuchichasqa kausaypi. “P’utusiman risaj” nillasarqapuneqa, sipastaj mancharikorqa munasqanta chinkachikunanta.
“Risunchej!” pay nejtintaj, españolqa wayaqanta saraswan junt’acherqa.
Chay ch’isitaj risajtinku, españolqa, ñawisnin qhataykusqas kajtin, maynintachus rejtinku, sarasta t’akarqa ujtawan yanta rejsinanpaj. Ajinata payqa sapallan tukuy qori qolqeta jap’ikuyta munarqa, uj p’unchayta kutispa. Sipastaj chay saras t’akasqanta repararqa, manataj ni imá nerqachu. Phiñakorqa chay español chaukiasqanmanta.
Qaqa jusk’uman chayaytawan, sipasqa nerqa “Jap’iy mashqatachus munanki!” nispa, paytaj “Qhepanta tukuyta aparqosaj” paylla nikuspa, uj qorisitusllata wayaqanman churaykorqa.
Chaypachataj sipasqa nerqa: “Capitán, qanqa chaukiawanki. Tukuy Tanga Tanga tapadota jap’ikuyta munanki; noqayku indioslla yachayku chaymanta. Noqa wañusaj, sichus kayman pusasusqayta yachankuman chayqa. Qantaj mana kaymanta llojsinkichu! Tukuy munasqayki qori kapusonqa! Qan Tanga Tanga tapadoj qhawadornin kanki!”
Chaymantataj ninata chakisninwan saruspa pampacharqa, chaymanta jusk’oj llojsimunanman correrqa. Españoltaj qhaterqa, sipastaj payman rumista chhanqaspa, usqhayta rumiwan jusk’uta wisq’arqa, españolta chay ukhupi saqespa. Chaymanta jinalla Chukichakaman kuterqa.
VOCABULARIO
Churukhella, Sikasika - dos cerros encima de Sucre
Tarapuku - miembro de la tribu o nación tarabuqueña
kuraka - gobernador principal de una provincia en el reino de los Incas; jefe de una comunidad indígena
Chukichaka - Chuquisaca, nombre original de la ciudad de Sucre y territorio circundante
Charkas - nombre de la nación que habitaba Sucre y territorio circundante
Tawantinsuyu - el reino de los Incas
jap’ikapuy - conquistar
Inka Roka - el sexto Inca
kamachiy - mandar, ordenar; gobernar
amaut’a - sabio
ñust’a - princesa incáica
jampiri - curandero
yunka - zona intermediaria entre valle y trópico
qhallalla - lozano, reverdecido
t’ika pampa - jardín
chaski - mensajero-corredor incáico
ch’apu - barbudo; con un pelaje grueso
manchana - terrible
lloq’ay - montar
Atawallpa - hijo de Wayna Qhapaj y una esposa secundaria, declaró la guerra e hizo matar a Waskar, el Inca legítimo; reinó como Inca entre 1532 y 1533 Cajamarca - ciudad incáica en el norte del Perú (sinónimo: Qhasamarka)
kachariy - soltar, liberar
t’ukuri - paralizado, ensimismado por efecto de un choque o sorpresa
t’ukuspa - abstraído, meditabundo; sorprendido
pachanpi - allí mismo
q’apiy - sobar; apretar con la mano; hacer un puño (sinónimo: morq’oyachiy)
kunka - cuello; garganta; voz
much’ana pata - altar
qaqa jusk’u - cueva
yaykuna - entrada
meq’a - abismo, precipicio
iskaychakuy - vacilar, titubear
wiñaypaj wiñaynin - tiempo infinito, los siglos de los siglos
sayarichiy - hacer levantar; hacer detenerse; edificar
allinpi - en paz
khuskanakuy - juntarse
sumaj rijch’akusqa - bien parecido
allchhi - nieto, -a
contrario - enemigo
qhari - varón; valiente
sayaj sonqo - constante
imaman tukuspajina - traduce “orgulloso”
P’utusi - nombre original de Potosí
junt’ay - llenar; cumplir
moq’ey - antojar; ambicionar; envidiar (sinónimo: munapayay)
jap’ikuy - recibir; aceptar
huerta - (cast.) huerta
sipaspaj makinta jap’irisqa - agarrando la mano de la muchacha
yanchakuy - encaminarse
kinrayninta wichayninta - bajando subiendo
q’ewiy - torcer
wicharina - declive; gradas
p’ampa - plano
kanaku - fogata
t’ukuy - abstraerse; quedarse mentalmente paralizado; sorprenderse
munakuy - amor
valesqa rumi - piedra preciosa
wayaqa - pequeño saco o bolsa tejida
usuchiy - desperdiciar; hacer sufrir
paylla nikuy - decirse a sí mismo
chhanqay - arrojar piedras
fuente: Alfredo Jauregui Rosquellas – “De todos los tiempos (Crónicas de heroismo y de barbarie)”. Sucre. Editorial Charcas. 1938.
tejrarqa: Robert Beér.
yanaparqa: Delina Beér. 2004.
TELESITA
Manaraj unayña, uj sipas Telésfora Castillo sutiyoj, Telesitacha rejsij- najkunapajpis, Santiago del Estero sach’ampi tiakusharqa. Sapallan kausarqa, mana ni pi paymanta watukoj rejsiporqanku, manataj maypichus wasin karqa yacharqanku. Ichayaranku wajchita kasqanta; payqa, mauk’a siray-sirasqa ajsituyoj, umampis uj p’uñitu yakuyoj, waj kuti uj tolawantaj, q’alachaki chayamuj karqa.
Wakin kuti tuntuna uyarispa runakunaman rej karqa. Takikuj, tusukuj … anchatapuni munapayarqa! Tantakuymanta karunchakuspa takijwayran khatispa sapitalla tusurikuj karqa, p’uñitun wajtás-wajtás muyuspa tusukorqa mana nitaj chakinta jallp’aman tinkuchejjina. Ña paqarejtin, tantanaku tukukojpi, Telesita-rí sach’ampi chinkaporqa waj raymip’unchay tianankama.
Uj qhochukuna ruakojtin ña Telesitacha mana chayarqa, tukuy manchay phutiy- llakikorqanku, ni pi ma’ yacharqachu imajtin mana jamorqa. Sikuris-rí astawan sinch’ita takiraporqanku “pajtá uyarispa jamunman” nispa. Qhari- yachajkuna ch’isi tutayantin sach’ampi mask’amuj llojserqanku. Chanta-arí, paqarejtinña, q’oñichikuj tiyasqallanpi, mana kausasqaña, ruphasqa, ninakantupi payta tarerqanku.
VOCABULARIO
manaraj unayña - “En un tiempo no muy lejano”.
rejsij- najkunapajpis - “Para conocidos y desconocidos”. “Ná” significa “fulano”, “el tal”. Por
ejemplo: “chay ná jamorqa”: “vino fulano”, “el tal vino”.
sach’ampa - Reunión de las palabras “sach’a” (árbol) y “ch’ampa” (maraña). [R.B.:]
“sach’a” significa “monte” en el quechua santigueño.
mana pi paymanta - “No conocían a nadie quien se preguntara por ella”.
watukoj rejsiporqanku
ichayaranku - “Suponían”. Viene de “ichá, ichás”, “quizás, tal vez”. (Vocablo del quechua
santigueño [R.B.])
q’alachaki - “Pies desnudos”. También se utiliza la expresión “pilachaki” “caminar con
los pies desnudos”.
tuntuna - “Grupo de músicos”. Evoca simplemente el tun-tun de los tambores.
wajtás-wajtás - = wajtaspa-wajtaspa [R.B.]
tukukojpi - = tukukojtin [R.B.]
qhochu - pandilla, grupo de personas en diversión (Jesús Lara) [R.B.]
pajtá - “A lo mejor…”, “cuidado con que…” Usual en las provincias potosinas.
Viene de “pajtataj” “cuidado” “guarda”.
q’oñichikuj tiyasqallanpi - “Lugar donde se recalentaba”.
fuente: http://tq.educ.ar/grp0134/frame.htm (”Literatura quichua santiagueña”)
tijrarqa argentino qheshwamanta: Fernando Mena. 2005.
Wak’ayasqa Sipas
Uj p’unchay uj sipas ovejasninta michej rerqa, nin. Ovejasninta michisajtintaj, uj wak’a rikhurimorqa; chay wak’ataj, wak’as yachasqankumanjina, sipasta aparqa wasinman uj qhocha ukhupi. Chaypi tiakoj sipas wak’awan khuska warminjinalla.
Uj unayninmanta chay sipas apasqa kasqanmanta, chay sipaspaj tatasnin uj thunkuta ruayta munarqanku; ajintataj wak’aqa “Rillariy!” nispa kacharqa sipasta chay thunkuman, tatasninta watukunanpaj.
Chaypitaj chay sipas thunkuman jamorqa uj wawata aparisqa. Wasinman chayamuspataj wawanmanta nisqa: “Mamasniy, pajtataj wawayta qhawankichejman!” nispa, puñuna pataman sirichispa bayetawan mayt’uspa wawanta saqerqa, paytaj yaku apamoj rerqa chay thunkupaj.
Jutureqa karupi kasarqa. Juturimanta yakuta aparimuspa rinan ancha karu karqa. Chaymantataj, wawan yakuman rejtinkama, mamanqa, “Imataj?” nispa wawanta qhawarqa. “Ama qhawaychu!” nejtintaj, qhawarqa. Chaypitaj uj jatun qori illawi kasqa!
Wawan yakuwan kutimuspa, yakuta pampaman churaspa: “Imaraykutaj wawayta qhawaykorqankichej!” nispa nin. “Kunanqa wiñaypaj chinkasaj!” nispa, wawanta aparisqa chaypacha riporqa.
Yanta qhatispa rerqa, chaymanta chay qhochaman chayaspa, makinwan yakuta qaywichispa qhochaman p’ultiykuspa chinkarqa.
Vocabulario
wak’a - ídolo, dios de una localidad
thunku - fiesta
illawi - boa
qaywiy - remover (un líquido)
p’ultiy - sumergir
fuente: “Huaca pachamanta causashca rimai - Los cuentos de cuando las huacas vivían.” Cuenca. Ecuador. 1993.
tijrarqa: Robert Beér.
yanaparqa: Delina Beér. 2005.
QORI CHUJCHITA
Uj kuti karqa uj runa montepi. Sapitan kausakorqa chay ukhupi, mikhorqataj tukuy ima pescaditosta, k’ita animalesta ima.
Tiaporqa uj llakiynin paypata: chanta rikhurerqa uj t’usunpi, ankusnin ukhupi, uj jatun bola. Chay jatun bola sapa dia wiñaj, wiñaj. Pay qhawakoj “kuchurparisaj, kuchurparisaj” nispa nin; Jina “kuchurparisaj” nisaspalla, ujllata uj dia kuchurparikun. Chaymantataj, uj wawita llojsimun, uña wawita puka umitayoj. Kayqa llojsimojtin, pay lliuwta mancharikorqa, wawatataj chaypi saqerparin waqasajta.
Chaypacha pasasarqa uj kuntur. Wawata rikuspataj, oqharin, thapanman apakapun. Chaypitaj wawataqa uywakun. Suamun mayuspi t’ajsasqankumanta p’achitasta, chaywan uywan, cabrataj ñuñuchin, chaywan kakun wawaqa.
Jatunña kasajtin, uj runa rikorqa wawata, jatuntaña. Qhatikun. Qhatikuytawankama, parlapayan kunturpaj wawantaqa. Lliuwjri qori chujchitayoj, qori! “Qori Chujchitapuni” sutichan kunturqa. Chaypi chay joven q’alá condesendin qori chujchitata. Sapa dia jamusqa “watukusqayki” nispa.
Uj kuti rispaqa, uj chujchitanta “kayjina k’achitupuni chujchayki!” nispa “lliphipasajtin”, ujta orqhorparintaj apakapuntaj ari. “Ripullayña! Ripullayña! Tatay jamonqa, maqawanqa. Ripullayña!!” nispa nin Qori Chujchitaqa.
Chaymanta kunturqa chayamun thapanman. Qori Chujchita manchisqa suyaykun tatantaqa. Tatan kunturqa, jamuytawankama, q’alata chujchanta yupan. “Pitaj uj chujchitaykita orqosunki? Faltan uj chujcha!” nin. Chanta nintaj: “Mana, tatay, na…, orqhowan kay misiykipuni; pujllaspa ujta orqhorpariwan.” “Imapaj valin!” nispa, tatan kuntur wañurparichin misitaqa. “Pajtataj! Ama pujllankichu misiswan!” “Ya, tatay.” nispa nin. Chaymanta kuntur rin phawaspa mikhunata mask’aj.
Qhepan diata chayamullantaj jovenqa. “Imanasunkitaj?” nin. “Trataykuwan chujchitaymanta. “Misita aparparin” nispa nini. Misitapuni wañurparichin. “Kunantaj manaña misi kanchu, misituyqa!” “Ama waqaychu. Imanankitaj misitaqa? Ashqa misis tian tukuynejpeqa.” nispa nin jovenqa. “Ama riychu! Jaku ripuna! Jaku ripuna!” nin. “Ay, tatay wañuchiwanqa.” “Jaku ripuna!” nispa exigen, “Casarakusunchej!” nin Qori Chujchitata. Qori Chujchitaqa mana munanchu. Chaypitaj, jovenqa, umanta llujchisaspa, uj chujchitatawan orqorparin. “Ama oqhowaychu! Qorillaway, a!” “Kay uj chujchitatawan jallch’akusaj qanpata recuerdoykita.” “Bueno.” nispa nin.
Vuelta kuntur unaytawan chayamorqa. “Pitaj jamorqa? Kaypi rastros tian.” “Mana ni pi jamunchu! Mana ni pi jamunchu!” nispa nin. “Pi jinasunki? Chujchaykitaj faltan, uj chujcha.” nispa yupaspa nin. “Kay loroykipuni jinawan.” nispa nin. Chantá lorota jap’iytawan, wañurparichin. “Ama ni piwan pujllankichu, niyki, pajtataj!” “Kunan piwan pujllasajri. q’ala wañurparichejtiykiri?” nispa nin. Chanta ripullantaj, “Ujtawanchus faltanqa uj chujchaykeqa!” nispa.
Qhepan diata kikillantataj uj chujchata suallan jovenqa Qori Chujchitamantaqa. Chaymanta chayamullantaj tatan. Monomanñataj culpan: “Monoykipuni jinawan. Uj laq’aspa, ashqa chujchasniyta qhasilla t’akarparichiwan.” nispa nin tatantaqa. “Mana creyiykichu!” Chantá, “Ujtawan ni monos ni ima kanqachu, ujtawanchus chinkanqaqa.” nispa, monotapis wañurparichin. Chayta niytawankama, ripun kuntur mikhunata apamoj.
Chaykama vuelta joven jamullantaj. Jamuytawankama, ujta Qori Chujchitataqa “Jaku ripuna!” nispa nin. “Maqawanqa ari. Amapuni! Amapuni!” nispa nin. Pusarikapunpuni Qoro Chujchitata jovenqa. Pusarikapuytawankama, mamasninman presentamun, tukuy ima.
Don Kunturqa q’alata wawanta mask’amun tukuynejtari. Mana tariyta atinchu. Waj partepiña mask’anñapuni waqaspa kunturqa. Maytaj? Tukuyta apurakuspa purin. Chayan chay wasiman: “Mana kaypichu! Mana kaypichu, mask’aypis!” nispa nin q’alata paytaj. Pakaykukusqanku troja ukhuman. Mana tarinchu. Ripullantaj Don Kunturqa. “Kaypipuni kanman pero.” nispa nin.
Chantaqa vuelta kutimullantaj. Casaranayankupajña kasarqanku. Willarejtinku yacharqa ari wawanmantaqa. Chayaykamun “Lap’aj” nispa ujllata. Wawantataj wirkhiman q’umpuykarparisqanku uj patiopi. Don Kunturqa: “Qopuwaychej wawayta! Mana ni imá qowankichejchu. Qopuwaychej, qopuwaychej wawayta! Jina upirparisaj!” nin.
“Ujtawanchu jaku ripuna? Qori Chujchita, jaku ripuna!” nin. Mana kasunchu Qori Chujchaqa. Q’umpuriyasan chay urapi. Chaymantaqa nin: “Mana ripuy munanki chayqa, kunan upirparisqayki!” nin. Wirkhipataman wichariykuytawankama, kunturqa upirparin, ripuntaj.
Wirkhita desq’umpujtinkukama, Qori Chujchita manaña kasqachu, yawarllapiña wayt’akusasqa alma y cuerpollaña. Upirparisqa chay rato kunturqa. Jinapi Qori Chujchita wañupun. Uj pitaj chaypi qhepakun: chay jovenqa. Manaña ujtawan chanta ni pita munanchu.
VOCABULARIO
t’usu - pantorrilla
anku - nervio, tendón
lliuwta, lliuwjta - completamente
condesendiy - (cast.) complacer, contentar
tratay - reñir
qhasilla - sin motivo
tatas/mamas - padres
mask’aypis - aunque busque
lap’aj - sonido del batir de alas
-man q’umpuykuy - cubrir con algo volcado
upiy - sorber
desq’umpuy - (cast.) desvolcar (sinónimo: q’umpuray)
alma y cuerpollaña - (cast.) alma y cuerpo no más
wayt’ay - nadar
chay ratu - (cast.) inmediatamente
fuente: - cuento contado por Enriqueta Guzmán Salazar. Primera impresión: Taller Gráfico Portales, Cochabamba, 1982.
SUPAYPAJ WAWASNIN
Unay watas karqa uj llajtita kay Boliviapi. Chaypi tiakorqanku qheshwas. Chayqa uj chinkasqajina ukhu Boliviaj cheqanpi karqa. Pisi runas yacharqanku chay llajtita kasqanta. A vecnin vallunos ranqheros p’achas truekaj rej kanku.
Uj k’acha sipas karqa, oveja michej; Hilariontaj tatan sapa tutayayta rej taripaj k’ata wawanta. Payqa libre sajra runa karqa, amulaj warminta. Rumi sonqoyoj payqa manataj wawanta ni piwan parlachiyta munarqachu.
Uj p’unchay uj valluno ranqhero chayarqa chay llajtaman. Sipaswan munapayarqa. Paulino sutin. Qhaterqa oveja michej chayman. Tatantaj jap’erqorqa, wawantataj Catalinata ñaqha wañucherqa maqaspa. Wasiman pusaytawan, uj wasipi wisq’arqa, chaypitaj nerqa Hilarionqa tatan: “Ama ni jayk’aj llojsinkichu kaymanta, llojsinkichus wañuchisqayki maqaspa.” Catalinaqa kharkatisan k’uchupi uma nanaywan q’ala maqasqa, manchikuspa tatan watejmanta maqananta ch’inmanta waqakusan. Tatan llojsiytawankama, kutiykamullantaj qarasta marq’arisqa, manchay phiña nin: “Kayta phushkanki. Ni imaman llojsinkichu jawaman” nispa “Kaypi mikhunki, kaypi ujyanki, kaypi puñunki. Ujtawan mana intí rikunkichu.” Cataqa waqapullanpuni ch’inmanta. Hilarion llojsispa q’alata cerrojaykun, warmintataj nin: “Kay ventananta mikhunata jaywanki, yakutawan.” Ventanapi saqerqa uj platu yaykunanpajjina. Sumajtataj encargaykun: “Ni imapaj llojsimonqachu ni jayk’aj; llojsimonqachus, qanta wañuchisqayki!” sumaj rabiasqa maqajjina. Warmin ch’inmanta waqallantaj wawanmanta llakikuspa. Diusmanta mañakun qhespichinanta, mikhunata jaywaspa waqaj Albertinaqa maman, Hilariontaj astawan rabiakun Albertinaj waqasqanmanta. Diataj amulaj warminta. “Juchayki qanpata” nispa.
Catarinaqa piensakoj sapa dia: “Imaynatachus kaymanta llojsiyman? Imaynallatachus chay Paulinowan tinkuyman? Ripuyman ujtawan mana uyayta rikunawanpaj kay tatay. Tukuy imaymanatataj p’eqeñakoj.
Uj tutataj rikhurin Paulino Catalina waqasajtin “Amaña waqaychu! Sapa dia jamusaj.” nispa paytaj kusichisqa.
Chay diamantapacha rikhurej Paulinoqa ladunpi. Kinsa killaña pasan, payqa onqosqaña rikhurin, umacharikuntaj: “Maynintataj yaykumunman? Kayjina llavesqa kaneqa.
Ashqataña q’aytu morq’osta khuskarqa sapa dia, qhawarintaj q’aytu morq’osta: “Kay ch’isi cinturanman wataykusaj, qhawasajtaj maynintachus llojsipun.” Jinatataj chay ch’isi cinturanman mayt’uykun uj q’aytuta. Paytataj puñuy jap’in. Q’ayantin paqarintaj q’aytu morq’oqa qhepakusqa uj kinsa brazada jinallaña, llojsisqataj ventana k’ajllunta. Ventana k’ajlloqa karqa maki morq’ojinalla, chayninta q’aytoqa risarqa. Payqa umacharikun: “Imaynata kayninta llojserqa? Kayjina asegurasqa, mana llojsiyta ni yaykuyta atinmanchu ni misiypis. Uj ratunmanta mamanta wajyarqa: “Mamáy, ama jinachu kay, llojsichiway, ari, kaymanta.” nispa rogakorqa unayta. Albertinataj nerqa: “Ama, wawáy. Tatayki wañuchiwasun.” Payqa rogakullanpuni, punkuta kicharikunankama, “Uj ratitu llojserqosaj” nispa, llojsin, q’aytuta q’ewispa rin, karuta. Unaysitumanta tarin q’aytoqa chinkakusqanta uj wayq’oman, chay ukhupitaj uj katari iskay umasniyoj qhorqorisasqa lump’ulla, qhorqorisasqa. Payqa mancharikuytawan, q’aytuta p’itirpariytawankama, apuraduta ripun, chinkaykun wasin cheqanta. Mana diamantapacha payqa wajjinaman variapun, manaña kikinchu. Wasi ukhuman wisq’aykuchikuytawankamaqa, t’ukurin: “Wawasneyqa imayna kanqanku. Semanamantaqa astawanña decidikun; tatan yaykumojtinkama, reparan onqosqa kasqanta, manchay rabiasqataj tapun: “Imaynatataj onqosqa rikhurinki llavesqa kasaspa? Maqanayajtintaj, demonioqa Paulinoman tukusqa rikhurin, tatantataj nin: “Qanqa ni jayk’aj llujchiyunkichu.” Tatanqa llojsiytawankama warminta waqan “Qan consientenki” nispa. Ajinata tiempo pasan, Paulinoqa alma y cuerpo chinkarqa, unayña, q’alata tatasnin waqaspa mask’arqanku.
Cataqa nacichinan karqa wata tukusajtin, tukúy ña noticiata yacharqanku, jina jilaqatapis yacharqaña; niraj wata tukukusajtin, nacerqa iskay wawas: ujnin karqa jatun hocicoyoj, chupayoj, mana chakisniyoj, makisnenqa runajtajina karqa, cuerponpis. Ujnenqa chakisniyoj, makisniyoj, chupayojllataj. Tukuy mancharikorqanku, nitaj waqajchu kanku, silbarikoj kanku antis katarisjina. Tata cura watapi uj kutilla chayaj, entero cuotanakuytawan jilaqatawan machu runaswan rinku tata curasta apamoj, bendicionanpaj chay llajtata. Chay Catalina wawasnintataj ruphachinanpaj, niraj risajtinku jilaqatas machu runaswan, q’alitu ruphachinayarqanku chay wawasta, jilaqatataj “Tata curapuni bendisenqataj ruphachenqataj.” Chay Catalinaj wawasnenqa t’uru mankaspi kausasarqanku.
Jilaqata qanchis tata curaswan chayarqamun. Tukuytaj suyasarqanku, misata ruaspa bendiserqa llajtata, chay Cataj wawasnenqa t’uru mankaspi kausasarqanku.
Jilaqata qanchis tata curaswan chayarqamun. Tukuytaj suyasarqanku, misata ruaspa bendiserqa llajtata, chay Cataj wawasnenqa t’uru mankaspi chhaqasqasña karqanku, enterotaj rezasarqanku, ninataj jap’iykuchisajtinña, tuta curaman Paulino rikhurin: “Ama wawasniytaqa ruphachinkichejchu!” Chaymantapacha kunankama, chay llajta layqasqa, Catalina tatasnintin kunankama mana machuyankuchu, qarankutaj runa katarisman sebuta quesuta. Tukuy wakin llajtayojkunataj chinkaykorqanku.
Chay llajta layqasqanmanta qhespichinan, chayanan tian uj mana sajrasta ni juchasta yachaj runa, payraj salvanqa.
VOCABULARIO
unay watas - hace muchos años
cheqa - lugar
a vecnin - (cast.) a veces
truekay - intercambiar productos (sinónimo: chhalay)
ranqhero - comerciante
k’acha - lindo, bello, hermoso (no hombres adultos); bueno (personas)
sajra runa - déspota
amulay - maltratar verbalmente o físicamente
rumi sonqoyoj - cruel, despiadado
munapayay - enamorar a alguien, tratar de conquistar
ñaqha - hace poco; casi
wasi - casa; cuarto
kharkatiy - temblar (sinónimo: kharkatitiy)
manchikuy - temer
marq’ay - llevar en los brazos
phiña - enfadado, malhumorado; bravo, fiero
phuskay - hilar con la phuska
phuska - huso, rueca
cerrojaykuy - (cast.) cerrar con cerrojo
qhespichiy - salvar; liberar; perdonar
diataj - cada día o todo el día
tinkuy - encontrarse (con)(sinónimo: tinkukuy); combatir; entrar en certamen deportivo con alguien
p’eqeñakuy - pensar, reflexionar
onq